Ойықжара ауруы — бұл кезде адамның асқазанының және/немесе ұлтабарының (қақпадан кейін келетін аш ішектің бастапқы бөлігі) қабырғасында терең ақаулар мен ойық жаралар пайда болады.
Адамның асқазан-ішек жолдары
Көбінесе, ойық жаралар асқазанның немесе ұлтабардың сілемей қабатында пайда болады, яғни, асақазан қабырғасының беткері қабатында. Алайда, ойық жаралар тереңірек қабатта да пайда болуы мүмкін (бұлшық еттік және/немесе сірнелік).
Асқазандағы немесе ұлтабардағы ойық жара ауруы – асқазанның немесе аш ішектің жоғарғы бөлігінің (ұлтабар) сілемей қабатындағы терең ақау.
Ойық жара – асқазан қабырғасының сілемей қабатының қабынған терең ақауы. Қабыну, инфекциялық немесе қатерлі жағдайлардан туындайды.
Асқазанның немесе ұлтабардың ойық жара ауруының дамуының басты себебі - Helicobacter pylori (H.pylori) бактериясы. Асқазанның ойық жарасынан зардап шегетін адамдардың көпшілігінде бұл бактериялар асқазан-ішек жолдарында өмір сүреді. Дегенмен, асқазанында H.pylori. бактериясы табылған адамдардың барлығында ойық жара ауруы дами бермейді.
Асқазанның немесе ұлтабардың ойық жара ауруының пайда болуының және дамуының қаупін арттыратын факторларды әсер етуге болатын және әсер етуге болмайтын түрге бөлуге болады:
Әсер етуге болатын факторларға жататындар:
· Жүйкелік-психикалық факторлар (күйзелістер). Асқазанда тұз қышқылының өндірілуі, сондай-ақ, оның қимылдау қабілеті жүйке жүйесінің жағдайымен өзара байланыста. Ойық жара ауруына шалдыққан науқастардың 50-60 пайызында невроздар мен депрессиялар байқалады.
· Алкогольді шамадан артық тұтыну
· Ацетилсалицил қышқылын (аспиринді), ибупрофенді, напроксенді, немесе басқа стероидты емес қабынуға қарсы препараттарды (НПВП) ұдайы қабылдау. Аспиринді немесе басқа НПВП кейде қабылдау қауіпсіз.
Кіші ойықжаралар қандай да бір симптомдарды туындатпайды. Ал кейбір ойықжаралар күрделі қан кетуін туындатады.
Асқазанның немесе ұлтабардың ойық жара ауруына келесілер тән:
· Іштің жоғарғы бөлігінде (эпигастральдық аумақ) күйдіретін, сыздайтын, ұстама тәрізді ауырсыну. Әдетте, асқазанның ойық жарасында ауырсыну тамақ ішкеннен кейін 30-60 минут өткенде пайда болады, ал ұлтабардың ойықжарасында ауырсыну аш қарынға пайда болады - “аштық ауырсыну ”, тамақ ішкеннен кейін басылып, 2-3 сағат өткеннен кейін қайта пайда болады, сондай-ақ, түнгі ауырсынулар.
· Жүрек айнуы және құсу. Құсқаннан кейін жеңілдеу сезімі пайда болады, ауырсыну азаяды немесе жойылады.
· Қыжыл (күйдіру сезімі, өңештің бойымен таралатын)
Асқазанның немесе ұлтабардың ойық жарасын анықтау ойық жараның өлшемі мен орналасқан жерін анықтауға, сондай-ақ, хеликобактериозды (Helicobacter pylori қоздырғышын), асқазанның қышқылдығын анықтауға негізделеді.
Арнайы диагностика әдісі - фиброгастродуоденоскопия (ФГДС). Әдіс асқазан қабырғасының немесе ұлтабардың беткері қабатын (сілемей қабығы) өңеш арқылы асқазанға енгізілетін зондпен қарау.
Фиброгастродуоденоскопия (ФГДС) – ақау іздеу үшін асқазан мен ұлтабарға өңеш арқылы эндоскопты (шағын иілгіш түтік, ұшында камера мен шамы бар) енгізу. Бұл кезде көптеген ойық жара ауруларының негізгі себебі - Helicobacter Pylori бактерияларын анықтау үшін арнайы биопсиялық қысқыш арқылы тін үлгілері де алынады. Эндоскопия процедурасы кезінде ойықжарадан күшті қан кетуі болса, ауырсынуды басатын укол салынуы мүмкін.
Бұл әдіс асқазанның немесе ұлтабардың сілемей қабығының беткері қабынуы болатын гастрит пен гастродуодениттен ойықжараны ажыратуға көмектеседі.
Асқазанның немесе ұлтабардың сілемей қабатындағы қабыну үрдісі әдетте, шағын (диаметрі бірнеше см) дөңгелек түзіліс, шеттері көтеріңкі, бұл қарқынды қабынуды білдіреді (қабыну белі).
Микроскоптың көмегімен асқазанның сілемей қабаты тіндерінде бактерияларды анықтау
Науқастың қанындағы Helicobacter pylori қарсы антиденелерді анықтау (бөгде организмдерді, мысалы, бактериялар мен вирустарды анықтап, жоятын қандағы ақуызды қосылыстар).
Дұрыс және тиімді емдеуді тағайындау үшін ФГДС кезінде асқазанның рН-метриясын жүргізеді (қышқылдық деңгейін анықтау).
· хеликобактер инфекциясын жоюға бағытталған емдеу,
· асқазанның қышқылдығын азайтуға және ойық жараға өң бітіруді ынталандыруға бағытталған емдеу,
· емдәм ұстану.
Ойық жара ауруын емдеу оның ауырлық дәрежесіне байланысты және консервативті (науқастың ауру тәртібін оңтайландыру, емдәмдік ұсыныстарды қадағалау, антибиотиктерді және сөлденуге қарсы препараттарды қолдану) немесе хирургиялық (аурудың асқынған түрлерінде) жолдары болады.
Ойық жара ауруын дәрілермен емдеуге асқазанның тұз қышқылының бөлінуін азайтатын препараттар кіреді. Егер ойық жара Helicobacter рylor жұқпаланудан болса, дәрігер қосымша түрде антибактериалдық препараттарды кемінде, 7 күнге тағайындайды.
Асқазанның немесе ұлтабардың ойық жарасын емдемесе, қайталануы мүмкін. Алайда, дәрігердің барлық тағайындауын қадағалауда, берілген дәрілерді уақытылы қабылдауда H.Pylori инфекциясын толық емдеп жазуға болады және қайталану мүмкіндігі айтарлықтай азаяды.
· Асқазанның немесе ұлтабардың перфорациясы (асқазан немесе ұлтабар бойы өтетін саңылау тін перфорациясы аталады.)
Асқазанның немесе ұлтабардың ойық жара ауруы төтенше жағдайларға апаруы мүмкін. Қан кету белгісі болуында немесе болмауында іштегі күшті ауырсыну асқазан немесе ұлтабарда ойық жараның тесілуін көрсетуі мүмкін. Қошқыл түсті сұйықтықпен құсу немесе қара нәжістің болуы күрделі қан кетуін көрсетуі мүмкін.
Асқазан -өңеш рефлюксі – бұл асқазан мен өңешті бөліп тұратын өңештік сфинктердің (бұлшық еттік қақпақша) жұмысының бұзылысы байқалатын жағдай. Бұл қышқыл асқазан сөлінің және асқазанның ішіндегісінің өңешке түсуіне апарады.
Асқазан-ішек жолдарының жоғарғы бөлігі ауыз қуысынан, өңештен және асқазаннан тұрады. Өңеш – бұлшық еттік тіннен тұратын жіңішке түтік, ауыз қуысы мен асқазанды қосады. өңеш арқылы тағам асқазанға түседі. Сфинктер – өңеш пен асқазанның арасындағы қақпақша, ол тағамның және асқазан сөлінің рефлюксін (қайта өңешке түсуін) болдырмайды.
Іш қуысындағы ағзалар: өңеш, асқазан, тоқ және аш ішектер, бауыр, өт қабы және ұйқыбезі тағамның қоректік заттектерін энергияға айналдырады және тағамның қоректік емес бөліктерін қоқыстарға ыдыратады, кейіннен олар организмнен сыртқа шығарылады.
Себептері
Асқазан -өңеш рефлюксі әр кезде барлық сау балалар мен ересектерде кездеседі, қыжылмен, тітіркенумен, басқа да симптомдармен көрініс береді.
Асқазан -өңеш рефлюксінің негізгі себебі – асқазанның толып кетуі және сфинктердің босаңсуы.
Асқазан -өңеш рефлюксі жиі қайталанғанда өңештің төменгі бөлігінде қабыну дамуы мүмкін. Мұндай жағдайда гастро-эзофагеальдық рефлюкс ауруы (ГЭРА) туралы айтады. Асқазан -өңеш рефлюксінің қауіп факторына жататындар:
Алкогольді тұтыну
Темекі шегу
Семіздік
Диафрагманың өңештік саңылауының жарығы
Жүктілік
Склеродермия
Асқазан -өңеш рефлюксі жүктіліктен туындауы немесе асқынуы мүмкін. Сондай-ақ, кейбір ауруларды емдеуде келесі дәрілерді қабылдаудың жанама әсері болуы мүмкін:
Антихолинергетиктер – «теңіз» ауруын емдеуде
Бета-блокаторлар және кальций каналдарының блокаторлары– жоғары артериалдық қысымды немесе жүрек ауруларын емдеуде
Седативтік препараттар – ұйқысыздықта немесе мазасызданудың артуында
Үшциклдік антидепрессанттар – депрессия кезінде.
Егер дәрілердің бірі қыжылды туындатса, дәрігермен кеңесіңіз. Дәрігермен кеңесіп қана дәрілерді қабылдауды өзгертуге немесе тоқтатуға болады.
Симптомдары
Асқазан -өңеш рефлюксінің және ГЭРА негізгі симптомдары:
қыжыл
ауа шығарып кекіру
тағамның лоқсуы
төссүйектің артындағы күйдіру сезімі
өңеште тамақтың түйнелу сезімі
жұтудың қиындауы (дисфагия)
тамақтан кейін жүрек айнуы.
Сиректеу кездесетін симптомдар:
ықылық
жөтел, ентігу және жатқан күйде ысқыратын тыныс алу
көмейдегі ауырсыну және жыбырлау
дауыстың қарлығуы немесе өзгеруі
Диагностика
Егер симптомдар күрделі болмаса, диагностика үшін дәрігердің қарауы ғана қажет.
Диагнозды растау үшін қосымша тексеру түрлері қажет болуы мүмкін:
Фиброгастродуоденоскопия (ФГДС) – өңештегі зақымдануды анықтау үшін қолданылады. Бұл кезде ұшында камера бар икемді түтік өңеш арқылы асқазанға және аш ішеккке өтеді. Бұл әдіс туралы толығырақ осы тұстан оқыңыз.
Асқазан-ішек жолдарының рентгені барийлік қоспаны ішкеннен кейін, бұл суретте сфинктердің әлсіздігін және өңештің тарылуын анықтауға мүмкіндік береді.
Өңештің рН (ортаның қышқылдық көрсеткішін) деңгейіне мониторинг (қадағалау) диагнозды растау және емдеудің тиімділігін бағалау үшін жүргізіледі. Бұл кезде мұрын арқылы ұшында датчик бар зонд өңешке енгізіледі, ph деңгейін өлшейді. Сау адамның ph деңгейі сілтілік ортаға жатады, ал ГЭРА кезінде –асқазанның ішіндегісі түскеннен кейін орта қышқыл болады.
Эзофагоманометрия (өңештегі қысымды өлшеу) сфинктердің жиырылу қабілетін бағалауға мүмкіндік береді. Өңештің саңылауына ұшында датчигі бар катетер енгізіледі, ол өңештегі қысымды өлшейді. ГЭРА кезінде өңештегі қысымның деңгейі қалыпты жағдайдан төмен болады.
Емдеу
Рефлюкстің артық жеуден болған қысқа мерзімдік ұстамалары аздаған емдеуді талап етеді. Әдетте, тамақтану тәртібі реттелгеннен және тітіркенуді жойғаннан кейін (майлы тағам, алкоголь және басқа) өңештің сілемей қабаты тез қалпына келеді. Өмір салтын өзгертіп, аурудың симптомдарынан тезірек құтылуға болады.
ГЭРА қарсы тиімді болатын дәрілер бар.
Антацидтер – қышқылды бейтараптандыратын әсері бар және асқазанның сөлінің зақымдайтын әрекетінен өңеште қорғаныс пленка түзеді.
Протондық помпаның тежеушілері – асқазанда қышқылдың мөлшерін азайтады.
Рефлюкске қарсы операциялар өмір салтын өзгерткен және дәрі қабылдағаннан кейін де симптомдар өтпеген науқастарға көмектеседі. Қыжыл және басқа симптомдар операциядан кейін жойылады, бірақ қыжылға қарсы дәрі қабылдау жалғасуы мүмкін. Бұл операциялар кезінде асқазанның қабырғасының есебінен сфинктер жасанды қалыптастырылады.
Рефлюксті емдеудің эндоскоптың көмегімен орындалатын әдістері бар. Оларға эндоскоптың көмегімен сфинктердің және асқазанның сілемей қабатының зақымданған бөліктеріне дәрілік препараттарды гель түрінде жағу жатады.
Аурудың болжамы
Әдетте, тамақтану тәртібін қалыпқа келтіріп, тітіркендіретін факторларды (майлы тағам, алкоголь, т.б.) жойғаннан кейін өңештің сілемей қабаты тез қалпына келеді. Алайда, кейбір адамдарға аурудан құтылу үшін дәрілерді жалғастыруына тура келеді.
Мүмкін асқынулары
Барретт өңеші (өңештің сілемей қабатының өзгеруі, бұл қатерлі ісіктің қаупін арттырады)
Өңештің ойық жарасы (өңештің ішкі жағындағы жара, асқазан сөлінің әсерінен пайда болады)
Стриктура (өңештің тарылуы, тыртықтың салдарынан)
Бронхотүйілу (тыныс алу жолдарының тітіркенуі және түйілуі, асқазан сөлінің бронхыға түсуінен)
Созылмалы жөтел немесе қарлығу
Астма
Тістегі мәселелер
Қашан дәрігерге көріну қажет
Рефлюкстен (қыжылдан) ұзақ уақыт бойы дәрі қабылдап жүрсеңіз, өңештің эндоскопиясын бір рет те өтпеген болсаңыз, дәрігерге көріну қажет (бұл жағдайда қатерлі ісік қаупі жоғары).
Келесі симптомдар болуында шұғыл түрде дәрігерге көріну қажет:
Жиі құсу
Қан аралас құсу
Тұншығу (жөтел, ентігу)
Тамақ жегеннен кейін асқазанның тез толып кету сезімі
Дауыстың қарлығуы
Жұтудағы мәселелер (дисфагия) немесе жұту кезіндегі ауырсыну
Салмақ жоғалту, тәбетті жоғалту.
Алдын алу
Ацетилсалицил қышқылы (аспирин), ибупрофен немесе напроксен секілді препараттардан алшақ болыңыз. Оның орнына парацетамол қабылдаңыз. Дәрілерді қабылдағанда судың мол мөлшерін ішіңіз. Дәрігер жаңа дәрілер тағайындаса, олардан қыжыл болу мүмкіндігі туралы сұраңыз.
