Амебалық дизентерия (амебиаз) — қарапайымдыларға жататын паразиттік - гистолитикалық амебадан (Entamoeba histolytica) туындайтын ауру. Паразиттоқ ішекті зақымдайды. Көп жерде кездеседі, әсіресе, ыстық ауа райы болатын елдерде жиі кездеседі.
Амеба екі түрде тіршілік етеді:
· трофозоит — вегетативті (көбейетін) белсенді түрі, ішекте мекендейді, адам организмінен тыс тіршілігін жояды.
· циста — тыныш күйдегі белсенді емес түрі, осы цистаның көмегімен амебиаз таралады.
Егер организмге трофозоиттер түссе, олар ауруды туындатпайды, себебі, асқазанда жойылады. Цисталар организмге түсіп, асқазаннан ішекке өтеді және трофозоит түріне айналады. Трофозоит ішекте белсенді көбейеді және дизентерияны туындатады, егер Entamoeba histolytica штаммы инвазивті болса. Ішекте жылжып, трофозоиттің тығыз қорғаныс қабығы болады, цистаға айналып, сыртқы ортаға шығады. Трофозоиттердің шығуы іш өтуінде болады, және әдетте, тез жойылады. Осылайша, цисталар - паразиттің жаңа адамды зақымдайтын түрі.
Жұқпалану жұқпалы нәжіспен жанасуда орын алады, бұл нашар санитарлық және гигиеналық жағдайда, жұқпалы адаммен жыныстық қатынаста орын алуы мүмкін. Нәжістермен ластанған қол, су немесе адамның нәжісі тыңайтқыш ретінде қолданылып, өсірілген көкөніс-жемістер арқылы берілуі ықтимал.
Бұл кезде қандай көрініс болады?
Жұқпаланған адамдардың 90% - симптомсыз амеба тасымалдағыштары. Көбінесе, амебиаздың симптомдары анықталмағандықтан, адамдар ұзақ уақыт осы аурумен өмір сүруі мүмкін. Бұл іштегі ауырсыну, диарея, іштің кебуі, нәжісте қан, кейде дене температурасының артуы мүмкін. Біртіндеп, адамда қажып, арықтау (кахексия) және анемия пайда болады.
Амебалық колит (амебалық дизентерия) цистаның ішекке түсуінен кейін 2-6 апта өткенде дамиды. Біртіндеп іште ауырсыну және әлсіз іш өтуі пайда болады, одан кейін, өзін нашар сезіну, арықтау, іштің төменгі жағы тұтастай ауырсынуы немесе бел тұтастай ауыруы мүмкін. Ең қауіптісі, трофозоиттер ішек қабырғасына енуі мүмкін. Бұл жағдайда эпителийдің бұзылуы, ішек қантамырларының зақымдануы және терең ойық жаралар пайда болады. Клиникалық түрде тоқ ішектің өне бойында ауырсыну, сілемей мен қанның көп мөлшері араласқан жиі аздаған нәжіс («қызғылт қоймалжыңға дейін»), температураның артуы, жалпы әлсіздік, тәбетті жоғалту орын алады.
Үрдіске бүйен тартылса, ауру жіті аппендицитке ұқсайды. Клиникалық көріністері аса дамығанда нәжіс тәулігіне 10-12 ретке дейін жиілейді. Нәжісте нәжіске қарағанда қан, сілемей көп болады. Бактериалдық себепті іш өтуінен айырмашылығы - амебалық колит науқастардың 40%-нан кемінде қызбамен қосарланады.
Кейде ісік тәрізді түзіліс – амебома қалыптасады, бұл ішектің түйнелісіне апаруы мүмкін.
Егер трофозоиттер ішек қабырғасы арқылы өтсе, бұл іш қуысының қабынуына –перитонитке апаруы мүмкін.
Емдеуді тек талдау нәтижесі бойынша, дәрігер ғана тағайындайды. Жақсы емдеу әсеріне екі препаратты қолданумен жетуге болады: метронидазол – трофозоиттерді жоятын, және дийодгидросихинол – цистаға қарсы бағытталған. Емдеуден кейін 1, 3 және 6 ай өткенде нәжістің қайта талдауын өткізіп, емдеудің тиімділігін тексеру қажет.
Ойық жаралы колит (ОК) немесе телімді емес ойық жаралы колит – тоқ ішектің түрлі бөлімдерінің (өрлемелі тоқішек, көлденең тоқішек, төмендемелі тоқішек, сигма тәрізді, тік ішектер) тіні қабынып, бұзылысқа ұшырайды. Үрдіске көбінесе, тік ішек қатысады.
Өңеш, асқазан, аш ішектер, бауыр, өт қабы және ұйқыбезі тағамның қоректік заттектерін энергияға айналдырады, тоқ ішек судың сіңуін қамтамасыз етеді, және тоқ ішек босатылғанда тағамның қоректік емес бөліктері организмнен сыртқа шығарылады.
«Телімді емес» термині колиттің белгілі бір сыртқы себептерсіз дамитындығын білдіреді.
Ауру кезінде ішектің сілемей қабатын көптеген ойық жаралар басады, сондықтан колит «ойық жаралы» аталады.
Бұл ауруды туындататын айқын себептер белгісіз. Көптеген жағдайда ішек тіндері өзіндік иммундық жүйенің әсерінен бұзылысқа ұшырайды. Тоқ ішектің жұмысындағы бұзылыстарды стрептококк, сальмонелла, стафилококк секілді ауру қоздыратын микроорганизмдер туындатуы мүмкін.
Ішектің ойық жаралы колиті тұқым қуалауы да мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, ойық жаралы колитке шалдығу қаупі 5-20 есе артады, егер жақын туыстары осы аурумен ауырса.
Телімді емес ойық жаралы колиттің туындау себебінің ішінде ұйқы безінің, өт қабының инфекциясын, қиын қорытылатын тағам өнімдерін ұдайы тұтынуды, алкогольді шамасынан артық тұтынуды, антибиотик қабылдауды, күйзелістерді атауға болады.
Ойық жаралы колиттің симптомдары аурудың түріне байланысты. Ойық жаралы колит клиникалық түрде жіті және созылмалы болады. Жіті ойық жаралы колит сирек кездеседі, ол аса күрт болуы мүмкін. Созылмалы ойық жаралы колит екі түрде өтеді: үздіксіз және қайталанатын. Асқыну және басылу кезеңдері болады. Жағдайлардың жартысында ойық жаралы колиттің екінші асқынуы келесі 2 жылда болады. 10% жағдайда ойық жаралы колиттің асқынуы сирек болады – 25 жылда 1 рет.
Симптомдарына жататындар:
· Іштегі ауырсыну және қадалу (жіті ауырсыну ұстамасы)
· Іштің дауысты шұрылдауы
· Диарея (сұйық нәжіс, іш өтуі)
· Тенезм (нәжіс шығарғысы (ішек босатқысы) келетін жалған сезім)
Диагноз талдауды өткізу нәтижесінің негізінде алынған мәліметтердің және симптомдардың негізінде қойылады. Аурудың толық көрінісін алатын диагностика әдістері - колоноскопия және ішектің рентгендік зерттеуі (ирригоскопия).
Эндоскопиялық зерттеу – оптикалық талшықтан тұратын ұзын түтікті айналшық арқылы тоқ ішекке енгізу. Мұндай зерттеу дәргерге тоқ ішектің ішкі қабырғасын көруге және жағдайын анықтауға мүмкіндік береді.
Ректороманоскопия кезінде бүкіл тік ішектің және сигма тәрізді ішектің бастапқы бөлімінің жағдайы, түрлі дерттік үрдістердің болуы анықталады.
Колоноскопия кезінде тоқ ішектің бүкіл ішкі бетін визуалдық (көру арқылы) тексеру жүргізіледі, биопсия жасалады (өзгерген бөліктен тін алу және зерттеу).
Колоноскопия тоқ ішектің бүкіл ұзындығын зерттеуге мүмкіндік береді, ректороманоскопия тек төменгі үштен бір бөлігін ғана зерттеуге мүмкіндік береді.
Ирригоскопия рентгендік диагностика әдісінің түрі, бұл кезде науқасқа арнайы клизманың көмегімен тоқ ішеккке барийлі қоспа енгізіледі, ол рентгенді сәулелерді жұтатын контрастылық заттек болады, тоқ ішектің қоспадан тазаруына дейін және кейін суреттер топтамасы жасалады.
Ирригоскопия ішектің саңылауының біркелкі емес тарылу аумағын немесе шектің бойында ойық жараны анықтайтын иректерді анықтауға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ, соңғы жылдары ауруды анықтаудың жаңа әдісі - капсулалық эндоскопия пайда болды. Бұл әдіс науқастың ішкі ағзаларын бейнесигнал таратқышпен біріктірілген эндоскопиялық капсуланың көмегімен зерттеуге негізделеді. Асқазан-ішек жолдарымен өту барысында капсула бірнеше сағат ішінде ондаған мың суреттерді түсіреді, олар науқастың денесінде орналасқан датчикке беріледі, және қабылдау қондырғысының жадына жазылады.
· аминосалициллаттар – 5-аминсалицил қышқылы бар препараттар,тоқ ішектің сілемей қабатының қабынуын тежейді;
· цитостатиктер, аса күрделі жағдайларда тағайындалады, себебі, олар өзіндік иммундық жүйені басады.
Колитті симптоматикалық емдеу қан тоқтатын құралдардың көмегімен жүзеге асырылады. Егер қан кетуі көп болса, жақында мұздатылған қан плазмасын және эритроцитарлық массаны (қан бөліктер) құю қажет болуы мүмкін.
Ішектің перистальтикасын ( толқын тәрізді жиырылу) реттеу мақсатында науқасқа іш өтуіне қарсы және түйілу мен ауырсынуды басатын құралдар тағайындалады.
Жоғары температура болуында ойық жаралы колитті емдеу антибактериалдық емдеудің көмегімен жүзеге асырылады. Егер науқас аса арықтаған болса, қоректік қоспаларды енгізу қажеттігі туындайды.
Дәрімен емдеу тиімсіз болса, және тік ішектен қан кетуі ұзақ болса, хирургиялық емдеу тағайындалады. Хирургиялық араласуда тоқ ішектің бөлігі немесе толық алынып тасталады. Мұндай операция колэктомия аталады, бұл науқастардың шектелген санында ғана жасалады, себебі, мүгедектікке апарады.
Сондай-ақ, реконструктивті (қалпына келтіретін) хирургиялық араласу жүргізіледі – тоқ ішектің зақымданған бөлігін стомалар (ішектің денемен жасанды жалғасуы) жасаумен жою және кейіннен (6 ай- 2 жылдан кейін) ішек өтімділігін қалпына келтіру.
Ойықжаралы колит арықтауға және организмнің қажуына апаратындықтан, тамақтану калориялы және толыққұнды болуы, ақуыздар мен дәрумендердің үлкен мөлшерін құрауы тиіс.
Науқастарға тамақты күніне 5-6 рет, аздаған үлестермен ішу қажет.
Ойықжаралы колитте тамаққа татымдықтарды, тұздықтарды, майлы және қуырылған тағамды, шикі жеміс пен көкністерді тұтынуға болмайды, себебі, бұлар іш өтуін туындатады. Сондай-ақ, сүт өнімдерін абайлап тұтынған жөн.
Емдәм келесі өнімдерді тұтынуға негізделеді: майсыз ет (құс, күркетауық, қоян еті), балық, майсыз сорпа-көже, жұмыртқа, ботқа, картоп. Сусындардан: кисельдер, жидек қайнатпасы, какао, қара кофе, шәй. Барлық тағам тандырда әзірленуі немесе пісірілуі тиіс.
Басқа да аурудағыдай, колитті емдеуді көп созған сайын ауру ушығады, оны емдеп, жазу қиындайды.
Бастапқыда науқастардың 25% хирургиялық араласуды қолданбастан толық қалпына келуге мүмкіндігі болса, бірнеше жылдан кейін бұл пайыз едәуір төмендейді, ал науқастардың 30% жаппай колит болады (бүкіл тоқ ішектің зақымдануы). Жаппай колиті бар науқастардың жартысында толық жазылмайды, ал дәрігерге ерте көрінсе, сауығу мүмкінідігі айтарлықтай артады.
Егер колиттің симптомдары байқалса, мамандарға барып, тексеруден өту қажет. Ауруды ерте ескеру қажет, себебі, кеш анықтау емдеу ұзақтығы мен қалпына келуді (жоғалтқан қызметін қалпына келтіру) ұлғайтады.
Алғашқы ойықжаралы колиттің алдын алу шаралары жасалмаған. Аурудың нақты себебі анықталғанда жасалуы мүмкін. Осыған байланысты, 50 жасқа жеткен адамдар ұдайы колоноскопиядан өтуі қажет.
Ойықжаралы колиттің асқынуының алдын алу дәрігердің шеберлігімен қатар науқасқа да байланысты. Аурудың симптомдары қайтып оралмас үшін әдетте, науқасқа ұзақ уақыт бойы дәрі қабылдау қажет болады.
Ойықжара ауруы — бұл кезде адамның асқазанының және/немесе ұлтабарының (қақпадан кейін келетін аш ішектің бастапқы бөлігі) қабырғасында терең ақаулар мен ойық жаралар пайда болады.
Адамның асқазан-ішек жолдары
Көбінесе, ойық жаралар асқазанның немесе ұлтабардың сілемей қабатында пайда болады, яғни, асақазан қабырғасының беткері қабатында. Алайда, ойық жаралар тереңірек қабатта да пайда болуы мүмкін (бұлшық еттік және/немесе сірнелік).
Асқазандағы немесе ұлтабардағы ойық жара ауруы – асқазанның немесе аш ішектің жоғарғы бөлігінің (ұлтабар) сілемей қабатындағы терең ақау.
Ойық жара – асқазан қабырғасының сілемей қабатының қабынған терең ақауы. Қабыну, инфекциялық немесе қатерлі жағдайлардан туындайды.
Асқазанның немесе ұлтабардың ойық жара ауруының дамуының басты себебі - Helicobacter pylori (H.pylori) бактериясы. Асқазанның ойық жарасынан зардап шегетін адамдардың көпшілігінде бұл бактериялар асқазан-ішек жолдарында өмір сүреді. Дегенмен, асқазанында H.pylori. бактериясы табылған адамдардың барлығында ойық жара ауруы дами бермейді.
Асқазанның немесе ұлтабардың ойық жара ауруының пайда болуының және дамуының қаупін арттыратын факторларды әсер етуге болатын және әсер етуге болмайтын түрге бөлуге болады:
Әсер етуге болатын факторларға жататындар:
· Жүйкелік-психикалық факторлар (күйзелістер). Асқазанда тұз қышқылының өндірілуі, сондай-ақ, оның қимылдау қабілеті жүйке жүйесінің жағдайымен өзара байланыста. Ойық жара ауруына шалдыққан науқастардың 50-60 пайызында невроздар мен депрессиялар байқалады.
· Алкогольді шамадан артық тұтыну
· Ацетилсалицил қышқылын (аспиринді), ибупрофенді, напроксенді, немесе басқа стероидты емес қабынуға қарсы препараттарды (НПВП) ұдайы қабылдау. Аспиринді немесе басқа НПВП кейде қабылдау қауіпсіз.
Кіші ойықжаралар қандай да бір симптомдарды туындатпайды. Ал кейбір ойықжаралар күрделі қан кетуін туындатады.
Асқазанның немесе ұлтабардың ойық жара ауруына келесілер тән:
· Іштің жоғарғы бөлігінде (эпигастральдық аумақ) күйдіретін, сыздайтын, ұстама тәрізді ауырсыну. Әдетте, асқазанның ойық жарасында ауырсыну тамақ ішкеннен кейін 30-60 минут өткенде пайда болады, ал ұлтабардың ойықжарасында ауырсыну аш қарынға пайда болады - “аштық ауырсыну ”, тамақ ішкеннен кейін басылып, 2-3 сағат өткеннен кейін қайта пайда болады, сондай-ақ, түнгі ауырсынулар.
· Жүрек айнуы және құсу. Құсқаннан кейін жеңілдеу сезімі пайда болады, ауырсыну азаяды немесе жойылады.
· Қыжыл (күйдіру сезімі, өңештің бойымен таралатын)
Асқазанның немесе ұлтабардың ойық жарасын анықтау ойық жараның өлшемі мен орналасқан жерін анықтауға, сондай-ақ, хеликобактериозды (Helicobacter pylori қоздырғышын), асқазанның қышқылдығын анықтауға негізделеді.
Арнайы диагностика әдісі - фиброгастродуоденоскопия (ФГДС). Әдіс асқазан қабырғасының немесе ұлтабардың беткері қабатын (сілемей қабығы) өңеш арқылы асқазанға енгізілетін зондпен қарау.
Фиброгастродуоденоскопия (ФГДС) – ақау іздеу үшін асқазан мен ұлтабарға өңеш арқылы эндоскопты (шағын иілгіш түтік, ұшында камера мен шамы бар) енгізу. Бұл кезде көптеген ойық жара ауруларының негізгі себебі - Helicobacter Pylori бактерияларын анықтау үшін арнайы биопсиялық қысқыш арқылы тін үлгілері де алынады. Эндоскопия процедурасы кезінде ойықжарадан күшті қан кетуі болса, ауырсынуды басатын укол салынуы мүмкін.
Бұл әдіс асқазанның немесе ұлтабардың сілемей қабығының беткері қабынуы болатын гастрит пен гастродуодениттен ойықжараны ажыратуға көмектеседі.
Асқазанның немесе ұлтабардың сілемей қабатындағы қабыну үрдісі әдетте, шағын (диаметрі бірнеше см) дөңгелек түзіліс, шеттері көтеріңкі, бұл қарқынды қабынуды білдіреді (қабыну белі).
Микроскоптың көмегімен асқазанның сілемей қабаты тіндерінде бактерияларды анықтау
Науқастың қанындағы Helicobacter pylori қарсы антиденелерді анықтау (бөгде организмдерді, мысалы, бактериялар мен вирустарды анықтап, жоятын қандағы ақуызды қосылыстар).
Дұрыс және тиімді емдеуді тағайындау үшін ФГДС кезінде асқазанның рН-метриясын жүргізеді (қышқылдық деңгейін анықтау).
· хеликобактер инфекциясын жоюға бағытталған емдеу,
· асқазанның қышқылдығын азайтуға және ойық жараға өң бітіруді ынталандыруға бағытталған емдеу,
· емдәм ұстану.
Ойық жара ауруын емдеу оның ауырлық дәрежесіне байланысты және консервативті (науқастың ауру тәртібін оңтайландыру, емдәмдік ұсыныстарды қадағалау, антибиотиктерді және сөлденуге қарсы препараттарды қолдану) немесе хирургиялық (аурудың асқынған түрлерінде) жолдары болады.
Ойық жара ауруын дәрілермен емдеуге асқазанның тұз қышқылының бөлінуін азайтатын препараттар кіреді. Егер ойық жара Helicobacter рylor жұқпаланудан болса, дәрігер қосымша түрде антибактериалдық препараттарды кемінде, 7 күнге тағайындайды.
Асқазанның немесе ұлтабардың ойық жарасын емдемесе, қайталануы мүмкін. Алайда, дәрігердің барлық тағайындауын қадағалауда, берілген дәрілерді уақытылы қабылдауда H.Pylori инфекциясын толық емдеп жазуға болады және қайталану мүмкіндігі айтарлықтай азаяды.
· Асқазанның немесе ұлтабардың перфорациясы (асқазан немесе ұлтабар бойы өтетін саңылау тін перфорациясы аталады.)
Асқазанның немесе ұлтабардың ойық жара ауруы төтенше жағдайларға апаруы мүмкін. Қан кету белгісі болуында немесе болмауында іштегі күшті ауырсыну асқазан немесе ұлтабарда ойық жараның тесілуін көрсетуі мүмкін. Қошқыл түсті сұйықтықпен құсу немесе қара нәжістің болуы күрделі қан кетуін көрсетуі мүмкін.
Бұл бейне – іш қуысының жоғарғы бөлігінің компьютерлік томографиясы, бейнеде жіті қабынудан туындаған (панкреатит) ұйқыбезі тіндерінің қабынуы және ісінуі айқын көрінеді.
Ұйқыбезі асқазанның артында орналасқан. Ол ас қорыту ферменттерін (энзимдерді) және инсулин, глюкагон секілді гормондық ферменттерді өндіреді. Ас қорыту ферменттері аш ішектің саңылауына түседі, ол жерде белсеніп, ас қорыту үрдісінде маңызды буынға айналады.
Адамның ас қорыту жүйесінің ағзалары
Егер ферменттер ұйқыбезінде белсенді болса, ұйқыбезінің тіндерінің өзін қорытуы орын алады, ұйқыбезінің және оның қантамырларының ісінуіне, қанталауына, зақымдануына апарады.
Жіті панкреатит әйелдерге қарағанда ерлерде жиі пайда болады. Жекелеген аурулар, оперативтік араласулар, зиянды әдеттер мен дұрыс тамақтанбау бұл аурудың даму қаупін арттырады.
Ауру көбінесе, алкоголизмнен және алкогольді шамадан тыс тұтынудан (АҚШ-та -70% жағдайда) туындайды. Генетикалық факторлар да аурудың дамуына әсер етеді. Басқа жағдайларда себебі белгісіз.
Панкреатитті туындататын басқа аурулар:
• Аутоиммундық мәселелер (егер иммундық жүйе өзіндік организмді зақымдайтын болса)
• Ұйқыбезінің немесе ұйқыбезі ферменттері бөлінетін жалпы өт түтіктерінің бітелуі,
• Хирургиялық араласу кезінде түтіктердің немесе ұйқыбезінің зақымдануы
• Қандағы үшглицеридтер деңгейінің артуы (май қышқылдарының) (гиперүшглицеридтік)
• Зақым жағдайындағы ұйқыбезінің зақымдануы
Қосымша себептері:
• Муковисцидоз асқынулары
• Гемолитикалық-уремиялық синдром
• Гиперпаратиреоз
• Кавасаки ауруы
• Рей синдромы
• Қандай да бір дәрілік препараттарды тұтыну (әсіресе, эстрогендерді, кортикостероидтарды, несеп айдайтын препараттарды, мысалы, тиазид және имуран)
Көбінесе, емдеуді жүргізу үшін ауруханаға жатқызу қажет болады:
• ауырсыну ұстамасын басатын дәрілік препараттар
• көктамыр (вена) арқылы ерітінділер құйылуы
• ұйқыбезіне жүктемені азайту үшін тамақ тұтынуды шектеу.
Кейде мұрын немесе ауыз арқылы назогастральдық зонд (түтік) орнатылады, ол арқылы асқазанның ішіндегісі алынады. Бұл әдіс құсу немесе күшті ауырсыну басылмайтын болса немесе ішек парезінің (салдануы) дамуы мүмкін болса қолданылады. Зонд 1-2 күннен 1-2 аптаға дейін қойылады.
Ауруды емдеу қайталанған ауырсыну ұстамасының пайда болуының алдын алады.
Кейбір жағдайда қажет:
• ұйқыбезінің айналасындағы немесе оның ішіндегі сұйықтықты сорып алу
• өт тастарын алып тастау
• ұйқыбезінің түтігін босату.
Аса ауыр жағдайларда оперативтік араласу қажет болады, ұйқыбезінің беріштенген немесе зақымданған тінінің бөлігін алып тастау үшін.
Панкреатит ұстамаларына шалдыққан науқастар үшін алкогольді сусындар, майлы тамақ тұтынуға, темекі шегуге болмайды.
