Ортостатикалық коллапс немесе ортостатикалық гипотензия – дене орналасуының көлденеңнен тік күйге күрт өзгеруінде алғашқы үш минутта болатын артериалдық қысымның (АҚ) төмендеуі.
Бұл жағдай артериалдық қысымның төмендеуі салдарынан миға қан келуінің жеткіліксіздігінен пайда болады. Көбінесе, ортостатикалық гипотензия тамыр ширақтығы әлсіреген адамдарда пайда болады.
Ортостатикалық коллапс қанның миға жеткіліксіз түсуінен, жүректің дене орналасуының өзгерісіне серпінінің жеткіліксіздігінен және артериалдық қысымның түсуінен туындайды. Сондай-ақ, ортостатикалық гипотензия организмде судың күшті жоғалтылуынан – дегидратациядан, қан кетуінде немесе несеп айдайтын заттектердің (диуретик) әсерінен пайда болуы мүмкін.
Ортостатикалық коллапс ұзақ уақыт төсек тартудан, кейде анемияға шалдыққан науқастарда пайда болуы мүмкін.
Ортостатикалық гипотензия анықталады, егер науқас 2-5 минут тыныш тұрған кезде келесі белгілер болса:
· Систоликалық қысымның төмендеуі байқалады (бұл жүректің бірінші естілетін соғуы – тонометрмен өлшегенде ауа айдалған манжеттен ауаны біртіндеп жібергенде) 20 мм-ге және одан артық;
· Диастоликалық қысымның төмендеуі байқалады (бұл жүректің дыбысының естілуінің тоқтауы – тонометрмен өлшегенде ауа айдалған манжеттен ауаны біртіндеп жібергенде) 10 мм-ге және одан артық;
· ортостатикалық коллапс, бас айналуы немесе дене орналасуының өзгеруіндегі АҚ төмендеуінің басқа симптомдары.
· аурудың дамуына апаруы мүмкін дәрілік препараттарды қабылдауды тоқтату.
· Төсектен баяу және біртіндеп тұру қажет, әсіресе, егде жастағы науқастарға және жүкті әйелдерге.
· Жеңіл дене жаттығулары. Ұзақ уақыт төсек тартқан науқастарға кейде отыру ұсынылады.
· Тұзды тамақты тұтынуды арттыру. Тағамдық тұзда натрий бар (организмде суды іркілтетін химиялық элемент, оның салдарынан қысым артады). Тұзды тұтыну егде жастағы науқастарға және жүрек-қантамыр жүйесінің ауруы бар адамдарға ұсынылмайды.
· Эластикалық шұлық кию қажет, егер гипотензия аяқ көктамырының варикоздық кеңеюімен байланысты болса.
Егер ауру созылмалы болса, дәрілерді тағайындау ұсынылады:
· Адренергиялық препараттар шеткері әрекетті (дене орналасуының көлденеңнен тік күйге күрт өзгеруінде АҚ күрт түсуін болдырмау үшін тамырларды тарылтатын препараттар).
· Минералокортикоидтар (су-тұз үйлесіміне, осыдан организмдегі АҚ деңгейіне әсер ететін бүйрек үсті безі қыртысының гормондары). Бұл топ препараттары қанда натрий иондарын іркілтеді, дене орналасуының көлденеңнен тік күйге күрт өзгеруінде АҚ күрт түсуін болдырмау үшін тамырлардың тарылуын арттырады.
· Стероидты емес қабынуға қарсы құралдар. Шеткері тамырларға тарылту әсерін тигізеді.
· Бета – адреноблокаторлар. Минералокортикоидтардың және натрийдің (химиялық элемент, организмде суды іркілтеді, осыдан қысым артады) әсерін күшейтеді, сондай-ақ, вегетативті жүйке жүйесінің, тамырлардың ширақтығына әсер етеді.
Коллапсты туындатқан себепті жою көбінесе, толық сауығуға апарады. Ауыр ауруларда және жіті улануда болжамы көбінесе, негізгі аурудың ауырлығына, тамыр жеткіліксіздігінің дәрежесіне және науқастың жасына байланысты. Қайталанған коллапстарды науқастар ауырырақ көтереді.
· Инсульт (жіті дамитын ми қан айналымының бұзылысы, ми тінінің зақымдануымен және оның қызметінің бұзылысымен қосарланады) – АҚ өзгеруі салдарынан пайда болады.
· Құлаудағы жарақаттар – бас айналуы және талма салдарынан.
· Орталық жүйке жүйесінің зақымдануы, оның ішінде, мидың.
Қайталанатын коллапстар мидың айқын гипоксиясына (миға оттегінің түсуінің жетіспеуі), қосарланған неврологиялық аурулардың ушығуына, ақыл-ой бұзылысына (таным қызметінің, зейіннің, есте сақтаудың нашарлауымен көрініс беретін зерделік ауыр бұзылыстар) апарады.
Ортостатикалық коллапстың алдын алу үшін келесілер қажет:
· Тағамды біртіндеп, аздан тұтыну, көмірсуларды шектеумен, әсіресе, ортостатикалық коллапс тамақтан кейін орын алатын науқастарға ұсынылады.
· дене орналасуын көлденеңнен тік күйге біртіндеп өзгерту, әсіресе, егер ортостатикалық гипотензия күрт тұрудан кейін пайда болатын жағдайда.
· Ұдайы орташа дене жаттығулары – таза ауада, егер ортостатикалық гипотензия вегетативті жүйке жүйесінің әлсіздігі салдарынан дамыған болса. Бұл әсіресе, ортостатикалық гипотензия ұстамасы уақытша болатын және жасы өсіп, жүйке жүйесі нығайғанда өтетін балаларға қатысты.
Таңдай бадамша бездері– лимфоидты тіннің жұпты жиналуы (организмнің қорғаныс серпіні үшін жасушалар өндіретін тін), жұтқыншақтың (ауыз қуысының арты) және ауыз аумағында орналасқан.
Жіті тонзиллит – ангина (баспа).
Адамның тамағы (алқымы) жұтқыншақтан және көмейден тұрады. Жұтқыншақ мұрын қуысының, ауыз қуысының және көмейдің артында орналасқан. Жұтқыншақ – ас қорыту түтігінің және тыныс алу жолдарының бөлігі, бір жағынан, мұрын мен ауыз қуыстарын, басқа жағынан, өңеш пен көмейді жалғастыратын бөлім. Көмейге кірер тұста лимфоидты түзілістердің толық шеңбері орналасқан: тілдің бадамшабездері, екі таңдай бадамшабезі, екі түтіктік және жұтқыншақтық бездер.
Көбінесе, тонзиллит вирустардан және бактериялардан (стрептококк) туындайды.
Көбінесе жіті түрі болады, кейде – микоплазмадан (жасушалық қабырғасыз бактериялар) және хламидиядан (жасуша ішілік микроорганизмдер) туындауы мүмкін.
Инфекцияның берілу жолы – ауа арқылы, ауаның құрамында қоздырғышпен жұқпаланған сұйықтық (шаң) бөлшектері болады (ауа-тамшы жолы). Инфекцияның көзі - қоздырғышпен жұқпаланған адамдар (инфекцияға шалдыққандар және тасымалдағыштары).
Жіті тонзиллит созылмалы түрге өтіп, кезеңді асқынуы болып тұруы мүмкін. Созылмалы тонзиллит – инфекцияны басқа ағзаларға тарататын инфекция ошағы. Көбінесе, бұл асқынулар жүрек пен бүйрекке қатысты болады.
Созылмалы тонзиллиттің даму себептері:
· Ангина (баспа) кезінде дұрыс емделмеу немесе емделмеу;
· Мұрынның сүйек қалқасының қисаюынан, төменгі мұрын кеуілжірінің ұлғаюынан, мұрын полипінен мұрынмен тыныс алудың бұзылуы;
· әлсіреген организм;
· басқа созылмалы аурулардың болуы;
· маңындағы ағзалардағы инфекция ошағының болуы (гайморит);
Дәрігер тонзиллитті анықтау үшін шағымдарды, аурудың тарихын, қарау мен бактериологиялық зерттеудің зертханалық көрсеткіштерін (қоздырғышын зерттеу) талдайды. Ангинаның (баспаның) түрі мен сатысын оториноларинголог (ЛОР-дәрігер) анықтайды.
Қараған кезде бадамшабездердің қызарғандығы, біршама ұлғаюы көрінеді. Және сол маңдағы лимфа түйіндерінің ұлғаюы да байқалуы мүмкін. Қызарып, ұлғайған бадамшабездерде сары-ақшыл өңез болады, кейде бірыңғай тұтас өңез байқалады. Кейде (сирек) бадамшабездің бөлігінің іріңді өзгерісі болуы мүмкін.
Балаларда көмейдің артқы жағында шағын қызыл көпіршіктер байқалуы ықтимал.
Ұлғайған бадамшабездер ауырсыну немесе басқа мәселе әкелмесе, арнайы емдеуді қажет етпейді.
Егер тексеруде стрептококк секілді бактерия анықталса, дәрігер антибиотик тағайындайды. Антибиотик қабылдамаған жағдайда стрептококкты ангина (баспа) қайталануы мүмкін.
Келесі кеңестер ангинада (баспада) жақсы сезінуге көмектеседі:
салқын сұйықтық ішу немесе жемісті балмұздақ сору қажет
жылы сұйықтық (ыстық емес) ішуге де болады
көмейді жылы тұзды ерітіндімен шаю қажет
көмейдің ауырсынуын басатын арнайы пастила (соратын таблеткалар) соруға болады (кішкентай балалар қақалып қалмау үшін абайлап беру қажет)
ауырсынуды және қызуды басу үшін (температураны) қабынуға қарсы құралдарды қабылдау қажет, олардың негізінде – ацетоминофен немесе ибупрофен болады. Балаларға аспирин беру ұсынылмайды, Рэйе синдромы дамуының қаупі салдарынан.
Ұдайы ангина (баспа) қайталанатын адамдарға тонзилэктомия – бадамшабезді алып тастайтын ЛОР операция ұсынылады.
Әдетте, тонзиллиттің симптомдары емдеу басталғаннан кейін 2 немесе 3 күннен кейін өтеді. Жіті тонзиллитті дұрыс емдемесе немесе мүлде емдемесе, созылмалы түрге өтетіндігін есте ұстау қажет!
Мидың шайқалуы – күрделі ауру, бұл кезде шайқалуды туындатқан жарақаттан кейін соңғы бірнеше апта, ал кейде бірнеше ай өткенде бас ауруы немесе бас айналуы секілді симптомдар пайда болады.
Мидың шайқалуы дегеніміз – жеңіл бассүйек-ми жарақаты, көбінесе, бастың соққысынан кейін пайда болады. Есті жоғалту мұндай диагнозды қою үшін міндетті шарт емес. Шын мәнісінде, мидың шайқалуының даму қаупі бастапқы жарақаттың ауырлығымен байланысты емес.
Көптеген адамдарда аурудың симптомдары алғашқы 7-10 күнде пайда болады және жарақаттан кейін үш ай ішінде өтеді, бірақ, кейде бір жыл бойы немесе одан ұзақ уақыт бойы сақталады. Мидың шайқалуын емдеу аурудың симптомдарын жеңілдетуге бағытталған.
Зейінді шоғырландыру және есте сақтаудың төмендеуі
Шу мен жарыққа асқан сезімталдық
Мидың шайқалуынан кейінгі бас ауыруы өзгеруі мүмкін және ширығу ауырсынуы немесе сақина секілді болады. Көпшілік жағдайда ширығу ауырсынуы кездеседі, ол бастың жарақаты кезінде болған мойынның зақымымен байланысты болуы мүмкін. Кейбір жағдайда жеңіл бассүйек-ми жарақатынан кейін адамдар түрлі мінез-құлықтық немесе көңіл-күйлік бұзылыстарға ұшырайды. Отбасының мүшелері адамның ашушаң, күмәншіл болатынын, жиі таласу немесе қырсығу әдетін байқайды.
Егер бастың жарақаты естің қалыпсыздығын немесе амнезияны (болғанды ұмыту) туындатса, естен танбасаңыз да, дәрігерге көріну қажет. Егер мидың шайқалуы спортпен айналысу кезінде пайда болса, дене жаттығуын тоқтатыңыз. Алынған жарақаттың асқынуының пайда болу қаупін азайту үшін дәрігерге көрініңіз.
Кейбір сарапшылардың ойынша, мидың шайқалуының симптомдары мидың құрылымдық зақымдануына байланысты туындайды. Басқалары аурудың симптомдары психологиялық факторларға байланысты санайды, себебі, бас ауыруы, бас айналуы және ұйқы мәселелері секілді симптомдар депрессия, үрейлену немесе жарақаттан кейінгі күйзелістік бұзылыс кезіндегі симптомдарға ұқсас. Көптеген жағдайларда мидың жарақатының физиологиялық салдары және оларға көңіл-күй серпіні симптомдардың дамуында роль атқарады.
Зерттеушілер неліктен кейбір адамдарда жарақаттан кейін тұрақты симптомдар болатындығы, кейбірінде – болмайтындығы туралы нақты айта алмайды. Жарақаттың ауырлығы және мидың шайқалуының тұрақты симптомдарының даму ықтималдығы арасында дәлелденген байланыс жоқ.
Ешқандай тексеру мидың шайқалуын дәлелдей алмайды. Дәрігер осыған ұқсас симптомдарды туындататын басқа әлеуетті мәселелер болуын тексеру үшін миды тексерістен өткізеді. Әдетте, мидың ауытқуларын анықтау үшін компьютерлік томографияны (КТ) өткізген жөн.
Егер сізде жиі бас айналуы болса, сізді құлақ, мұрын және көмей ауруларына маманданған дәрігерге бағыттайды. Мазасыздық пен депрессияға шалдықсаңыз, немесе есте сақтау мен күнделікті тіршілік мәселелерін шешуде қиналатын болсаңыз, психологқа немесе психиатрға бағыттау қажет болады.
Мидың шайқалуының арнайы емі жоқ. Оның орнына дәрігер сізде пайда болған симптомдарды емдейді. Түрлі симптомдар мен олардың кездесу жиілігі әр адам үшін ерекше болады.
Бас ауыруы
Бастың сақина ауруын немесе шируғыдан болатын бас ауруын емдеу үшін қолданылатын препараттар, оның ішінде, кейбір антидепрессанттар мидың шайқалуына байланысты бас ауруында тиімді болуы мүмкін. Мысалы:
Амитриптилин. Бұл препарат сондай-ақ, жарақаттан кейінгі зақымдануды емдеу үшін, сондай-ақ, мидың шайқалуына байланысты ашушаңдық, бас айналуы және депрессия секілді симптомдарды емдеу үшін кеңінен қолданылады.
Дигидроэрготамин(DHE 45) – метоклопрамидпен (Реглан) бірге. Бұл препараттар созылмалы бас ауруын жеңілдетеді, бірақ, олар көктамыр арқылы аурухана жағдайында қолданылуы тиіс.
Мидың шайқалуы кезінде ауырсынуды басатын препраттарды шамадан тыс қолдану тұрақты бас ауруының пайда болуына апаруы мүмкін.
Есте сақтау және ойлау мәселелері
Қазіргі кезде жеңіл бассүйек-ми жарақатынан кейін когнитивтік (танымдық) мәселелерді емдеу үшін ешқандай дәрілік препараттарды қабылдау ұсынылмайды. Ми шайқалуы кезінде когнитивтік (танымдық) мәселелер болуында уақыт – оңтайлы емдеу, себебі, симптомдардың көпшілігі жарақаттан кейін бірнеше апта немесе ай өткенде өздігінше өтеді.
Когнитивтік емдеудің кейбір түрлері пайдалы болады, мысалы, қалта күнтізбесін, электрондық органайзерді қолданудағы немесе есте сақтау мен назар қоюдағы олқылықтарды жою үшін, басқа әдістерді қолданудағы дағдыларды жаттықтыру жүргізілетін реабилитация.
Депрессия және мазасыздық
Мидың шайқалуының симптомдары зақымданушы симптомдарының себебін және уақыт өткенде өздерін жақсы сезінетіндігін білгенде, жиі жақсарады. Ауру жайлы білу адамның үрейін азайтады және тыныштануына көмектеседі. Депрессия және мазасыздық симптомдары күшейгенде емдеудің бірнеше нұсқалары бар:
Психотерапия. Мәселелерді психологпен немесе психиатрмен талқылау, олардың бассүйек-ми жарақатына ұшыраған адамдарды емдеу тәжірибесі аса пайдалы.
Дәрілік препараттар. Үрейге немесе депрессияға ұшырағанда антидепрессанттар немесе тыныштандыратын препараттар ұсынылуы мүмкін.
Мидың шайқалуын алдын алудың жалғыз белгілі тәсілі – бастың жарақатын болдырмау.
Бастың жарақатына қалай ұшырамауға болады
Әрбір әлеуетті қауіпті жағдайға дайын болу мүмкін болмаса да, бастың жарақатының жиі кездесетін себебінен алшақ болу үшін кеңестер беріледі:
Автокөлікте келе жатқанда қауіпсіздік белдігін салыңыз және балалардың жасына сәйкес қауіпсіз орындықта отыруын қадағалаңыз. 13 жасқа дейінгі балалар артқы орында отырғаны қауіпсіз, әсіресе, егер автокөлікте қауіпсіздік «жастықтары» болмаса.
Өзіңіз және балаңыз велосипедте, роликті конькиде, шаңғыда, сноубордта болғанда, футбол ойнағанда, скейтбордингте, атқа мінгенде, мотоциклде бастың арнайы киімін (шлемін) киіп жүру қажет.
Үйде құлаудың алдын алыңыз,мысалы, шағын кілемшелерді төсемеңіз, жарықты жақсартыңыз, саты болса, сүйенетін жақтау қойыңыз.
