Мазмұны

Себептері

Диагностикасы

Емі

Болжамы

Мүмкін болатын асқынулар

Қай кезде дәрігерге қаралу тиіс

Профилактика

Преэкламсия жүкті әйелдерде 20-аптадан ( 2-3 триместрде) соң қан қысымының көтерілуі және зәрінде ақуыздың пайда болуымен сипатталатын жағдай.

Себептері:

Анық себептері әлі анықталған жоқ. Бірақ мүмкін болатын себептер қатарына жатады.

• Аутоиммунды аурулар
• Қантамырлар аурулары
• Тамақтанудың бұзылыстары
• Туқым қуалайтын аурулар

Қауіп қатер топтарына жатады:

• Бірінші рет жүкті болғанда
• Көп ұрықты жүктілік
• Семіздік
• 35 жастан асқанда
• Қант диабеті, артериальді гипертония, бүйрекауруларымен ауыратын науқастар

Симптомдары:

Әдетте әйелдер преэкламсиямен ауыратындығын сезбейді.

Преэкламсия келесі симптомдармен көрінеді:

• Қолдың және беттің/көздің ісінуі
• 1-2 күн ішінде 1 кг-дай дене салмағын қосу

Ескерту: табанның және шынтақтың жүктілік кезінде ісінуі қалыпты болы саналады.

Ауыр преэкламсия кезіндегі симптомдар:

• Тұрақты бас ауру
• Оң жақ қабырға асты аймақтың ауырсынуы. Сонымен қатар оң жақ иықтың ауырсынуын, жүрек айнумен, өттің ауырсынуымен, гастритпен, ұрықтың қимылдауымен шатастырып алмау керек.
• Тітіркендірдіштік
• Зәр шығарудың азаюы
• Жүрек айну және құсу
• Көз көрудің бұзылыстары, уақытқа байланысты көздің көрмеушілік, көз алдында майда жарық немесе дақтың көрінуі, жарыққа сезімталдылық және көрудің бұлыңдырлығы.

Диагностика

Дәрігер бірініші жарлы қарап тексеру жүргізеді, сытрқа көрінетін белгілерді анықтау үшін.

• Қан қысымының жоғарлауы, әдетте 140/90 мм.сын.бағ-тан жоғары
• Қол мен беттің ісінуі
• Артық салмақ қосуы

Екіншілік тексеруге қан және зәр анализдерін қарау. Мынадай өзгерістер анықталуы мүмкін.

• Зәрде ақуыз пайда болуы (протеинурия)

• Бауыр ферменттерінің жоғарлауы
• Тромбоциттердің 100,000 –ден төмендеуі.

Қосымша тексеру әдістеріне жатады:

• Қанның ұю жылдамдығын тексеру.
• Баланың денсаулығын мониторингтеу.

УДЗ және басқада тексерулердің нәтижесінде дәрігер жүкті әйелге жұғыл босану керек немесе керек еместігін айта алады.

Басында төмен қан қысымын тіркелген кейін, көтеріліп кеткен жүкті әйелдерде преэкламсияның басқа белгілерің өткізіп алмау керек.

Емі:

Преэкламсияның негізгі емі – жүктілікті үзу болып табылады.

Егер жүктіліктің мерзімі 37 апта немесе одан жоғары болса, дәрігер преэкламсияны өршітпей жедел босануды талап етуі мүмкін. Сізге босануды стимулдеуші дәрі-дәрмектерді тағайындайды немесе Кесар тілігі отасын жүргізеді.

Егер ұрық толық жетілмеген және преэкламсияның жеңіл дәрежесі болса жүкті әйелге ұрықтың дүниеге бейімделуге қабілетті жағдайға жеткенше үй жағдайында ем жүргізіледі. Сонымен қатар дәрігер сізге келесілерді тағайындайды:

• Төсек режим, көп жағдайда сол жақ бүйір бетімен
• Жетерліктей суды қабылдау
• Ас мәзірінде тұзды аз қабылдау
• Дәрігерге жиі тексеріліп тұру, сіздің және ұрықтың жағдайы дұрыс екендігіне көз жеткізу
• Қан қысымын тұрақтандырушы препараттарды қабылдау

Дәрілерлер ана мен баланың денсаулығын тұрақты бақылауда ұстау үшін, кейде жүкті әйелді ауруханаға жатқызады.

Стационарда келесі ем жүргізіледі:

• Ана мен баланың жағдайын мониторинг жүргізу
• Дірілдеу мен басқа да асқынулардың алдын алу үшін қан қысымын тұрақтандыратын препараттарды қабылдау.
• Ұрықтың өкпесін жедел жетілдіру үшін стероидты препараттарды тағайындау (24 аптадан соң)

Ұрық қауіпсіз кезеңде туылуы үшін сіз дәрігердің тұрақты бақылауында болуыңыз керек. Бұл келесі факторларға байланысты:

• Босанудың уақытты қаншалықты жақын қалғандығы. Сізде неғұрлым босану уақытты жақын болса, солғұрлым балаға да жақсы.
• Преэкламсияның ауырлық дәрежесі. Преэкламсияның өршуі ананың өміріне қауіпті асқынуларға әкелуі мүмкін.
• Қаншалықты бала өзін жатырда жақсы сезінеді.

Преэкламсияның ауыр дәрежесінде келесі симптомдар көрініс беретін болса, жүктілікті үзу керек:

• Зерттеу барысында ана баласын оттегімен, қанмен толық қамтамасыз етілмеген жағдайда да, оның жетілуі жақсы болса.
• 24 сағат ішінде диастолалық қан қысымы тұрақты 100 мм.сын.бағ-тан жоғары немесе 110 мм.сын.бағ-ына көтерілсе
• Бауырдың функционалды қызметін тексеруде бұзылыстар
• Өте қатты бас ауру
• Іш қуысындағы ауру сезімі
• Қалтырау немесе ақыл-естің бұзылысы
• Ананың өкпесіне сұйықтықтың жиналуы
• Тромбоциттердің төмендеуі немесе қан кетулер
• Зәр шығарудың азаюы – зәрде ақуыздың болуы немесе бүйректің дұрыс жұмыс істемеуі.

Болжамы

Преэкламсияның симптомдары босанғаннан кейін 6 аптадан соң жоғалады. Сонымен қатар босанғаннан кейін бірнеше күн бойы қан қысымы жоғарлайды.

Егер сізде преэкламсия анықталған болса, келесі жүктілік кезінде бұл қайта пайда болуы мүмкін. Бірақ қайта пайда болған преэкламсия біріншіге қарағанда жеңіл дәрежеде өтеді.

Егер сізде қан қысымы бір жүктіліктен көп кездесетін болса, онда сізде ересек жасыңызда артериалды гипертониямен ауыруыңыз мүмкін.

Мүмкін болатын асқынулар:

Сирек бірақ ауыр асқынуға жатады

• Қан кету
• Мерзімінен бұрын плацентаның ажырауы
• Бауырдың жыртылуы
• Инсульт
• Өлім

Қай кезде дәрігерге қаралу тиіс

Жүктілік кезінде преэкламсияның алғашқы белгілері пайда болғанда дәрігерге қаралу керек.

Профилактикасы

Преэкламсияның профилактикалық дәрі-дәрмектері жоқ болып табылады. Жүкті әйел пренаталді күтімді ерте кезеңнен бастап, жүктіліктің барлық кезеңінде жалғастыру керек.

Аударған: Бердібек Ағабек

Субдуральді гематома – бас ішілік қысымның жоғарлауына әкелетін, қанның ми мен бассүйек арасына құюлуынан пайда болатын ауру. Қан құюлы бас-ми жарақатында венаның жыртылуынан жиі пайда болады.

Субдуральді гематоманың тез немесе кеш дамитын симптомдары:

• Бастың қатты ауырсынуы.
• Есінің шатасуы.
• Қалтырау.
• Моторлы функцияның бұзылысы, мысалы, жүріс-тұрыстың өзгерісі.

Жылдам қан құюлыда симптомдар бірнеше минут немесе сағат арасында дамуы мүмкін. Сәбилерде бір ғана немесе жұп еңбегі шермиіп қалады.

Аз ғана қан құюларда симптомдар бірнеше аптада дамуы мүмкін. Қан ұюдан кейін және қан құюлу тоқтағандан кейін де тіндердің айналасындағы сұйықтық сіңіріліп, ақырындап бас ішілік қысым көтерілуі мүмкін.

Аударған: Бердібек Ағабек

Сепсис - белгілі бір инфекцияның қанға, лимфаға, жасушаларға таралуына байланысты, иммунды жүйенің жоғарлаған реакциясы. Ауыр сепсис жиі қан қысымының төмендеуінің себебі болып табылады. Ол өз кезегінде ағзадағы қанайналымның бұзылуына әкеліп, нәтижесінде мүшелік жетіспеушілік және өлімге әкеп соқтыруы мүмкін.

Сепсистің симптомдары - қызба немесе температураның төмендеуі, тыныс алудың жиілеуі, қалтырау және дірілдеу, жүрек соғысының жиілеуі, зәр шығарудың азаюы, есінің шатасуы және сандырақтауы болып табылады.

Сепсисті ең жиі себебі – бактериялық инфекция болып табылады, бірақ кейде басқада инфекция түрлері шақыруы мүмкін.Сепсис барлық жастағы адамдарда кездеседі, бірақ балаларда, қарт кісілерде және иммунды жүйесі әлсіреген адамдар жиі шалдығады.

Мазмұны

Жалпы ақпарат

Себептері

Симптомдары

Диагностика

Емдеу

Аурудың болжамы

Мүмкін асқынулары

Қашан дәрігерге көріну қажет

Жалпы ақпарат

Тонзиллит – таңдай бадамша бездерінің қабынуы.

Таңдай бадамша бездері– лимфоидты тіннің жұпты жиналуы (организмнің қорғаныс серпіні үшін жасушалар өндіретін тін), жұтқыншақтың (ауыз қуысының арты) және ауыз аумағында орналасқан.

Жіті тонзиллит – ангина (баспа).

Себептері

Көбінесе, тонзиллит вирустардан және бактериялардан (стрептококк) туындайды.

Көбінесе жіті түрі болады, кейде – микоплазмадан (жасушалық қабырғасыз бактериялар) және хламидиядан (жасуша ішілік микроорганизмдер) туындауы мүмкін.

Инфекцияның берілу жолы – ауа арқылы, ауаның құрамында қоздырғышпен жұқпаланған сұйықтық (шаң) бөлшектері болады (ауа-тамшы жолы). Инфекцияның көзі - қоздырғышпен жұқпаланған адамдар (инфекцияға шалдыққандар және тасымалдағыштары).

Жіті тонзиллит созылмалы түрге өтіп, кезеңді асқынуы болып тұруы мүмкін. Созылмалы тонзиллит – инфекцияны басқа ағзаларға тарататын инфекция ошағы. Көбінесе, бұл асқынулар жүрек пен бүйрекке қатысты болады.

Созылмалы тонзиллиттің даму себептері:

·      Ангина (баспа) кезінде дұрыс емделмеу немесе емделмеу;

·      Мұрынның сүйек қалқасының қисаюынан, төменгі мұрын кеуілжірінің ұлғаюынан,  мұрын полипінен мұрынмен тыныс алудың бұзылуы;

·      әлсіреген организм;

·      басқа созылмалы аурулардың болуы;

·      маңындағы ағзалардағы инфекция ошағының болуы (гайморит);

·      аллергиялық жағдай.

Симптомдары

·         жұтудың қиындауы

·         көмейдегі ауырсыну – 48 сағаттан артық созылады, және айтарлықтай жайсыздық пен мазасыздану туындатады

·         иек пен алқым аумағында тітіркеніс

·         құлақта ауырсыну

·         бас ауыруы

·         қызба, қалтырау

Диагностика

Дәрігер тонзиллитті анықтау үшін шағымдарды, аурудың тарихын, қарау мен бактериологиялық зерттеудің зертханалық көрсеткіштерін (қоздырғышын зерттеу) талдайды. Ангинаның (баспаның) түрі мен сатысын  оториноларинголог (ЛОР-дәрігер) анықтайды.

Қараған кезде бадамшабездердің қызарғандығы, біршама ұлғаюы көрінеді. Және сол маңдағы лимфа түйіндерінің ұлғаюы да байқалуы мүмкін. Қызарып, ұлғайған бадамшабездерде сары-ақшыл өңез болады, кейде бірыңғай тұтас өңез байқалады. Кейде (сирек) бадамшабездің бөлігінің іріңді өзгерісі болуы мүмкін.

Балаларда көмейдің артқы жағында шағын қызыл көпіршіктер байқалуы ықтимал.

Емдеу

Ұлғайған бадамшабездер ауырсыну немесе басқа мәселе әкелмесе, арнайы емдеуді қажет етпейді.

Егер тексеруде стрептококк секілді бактерия анықталса, дәрігер антибиотик тағайындайды. Антибиотик қабылдамаған жағдайда стрептококкты ангина (баспа) қайталануы мүмкін.

Келесі кеңестер ангинада (баспада) жақсы сезінуге көмектеседі:

• салқын сұйықтық ішу немесе жемісті балмұздақ сору қажет
• жылы сұйықтық (ыстық емес) ішуге де болады
• көмейді жылы тұзды ерітіндімен шаю қажет
• көмейдің ауырсынуын басатын арнайы пастила (соратын таблеткалар) соруға болады (кішкентай балалар қақалып қалмау үшін абайлап беру қажет)
• ауырсынуды және қызуды басу үшін (температураны) қабынуға қарсы құралдарды қабылдау қажет, олардың негізінде – ацетоминофен немесе ибупрофен болады. Балаларға аспирин беру ұсынылмайды, Рэйе синдромы дамуының қаупі салдарынан.

Ұдайы ангина (баспа) қайталанатын адамдарға тонзилэктомия – бадамшабезді алып тастайтын ЛОР операция ұсынылады.

Аурудың болжамы

Әдетте, тонзиллиттің симптомдары емдеу басталғаннан кейін 2 немесе 3 күннен кейін өтеді. Жіті тонзиллитті дұрыс емдемесе немесе мүлде емдемесе, созылмалы түрге өтетіндігін есте ұстау қажет!

Мүмкін асқынулары

• сусыздану және сұйықтықты жұтудың қиындауы
• бадамшабез ісінгеннен тыныс алу жолдарының бітелуі
• бадамшабездің артында көмейдің әр жеріндегі перитонзиллярлық абсцесс (көмей тіндерінде ірің жиналуы)
• Постстрептококктық гломерулонефрит (стрептококктан туындаған бүйрек зақымдануы)
• Ревматизм немесе жүректегі басқа мәселелер

Қашан дәрігерге көріну қажет

Дәрігерге көрініңіз, егер:

• Температура болса, әсіресе, 38 ° С және одан жоғары
• Көмейдің артқы жағында ірің болса
• Қызыл бөріткен, тері қыртысындағы қызару
• Жұтудың немесе тыныс алудың  күшті қиындауы
• Мойын аумағындағы лимфа түйіндерінің ісінуі немесе ұлғаюы.

Ақпарат көзі: АҚШ Ұлттық денсаулық институттарының мәліметтер қоры:

http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001043.htm

Материалды дайындағандар: Альнара Кудайбергенова, HealthСity жобасының дербес үйлестірушісі;  Куаныш Орманов, HealthСity жобасының дербес үйлестірушісі.

Редакциялық алқа:

Алмаз Шарман, медицина профессоры

Ләзат Ақтаева, м.ғ.д.

Шыңғыс Жұмағұлов, zdrav.kz порталының контент-менеджері.

Мазмұны

Жалпы ақпарат

Себептері

Симптомдары

Диагностика

Емдеу

Аурудың болжамы

Мүмкін асқынулар

Дәрігерге қашан көріну қажет

Алдын алу

Жалпы ақпарат

Лайм ауруы – кенелердің кейбір түрінің шағуы арқылы берілетін бактериалдық инфекция.

Себептері

Лайм ауруының қоздырғышы - Borrelia burgdorferi (B. burgdorferi) атты бактерия. 

Borrelia burgdorferi  Лайм ауруын туындататын спирохета. Пішіні жағынан соқпасүзек және мерез секілді басқа ауруларды  туындататын спирохеталарға ұқсас.

Бактериялар адамға  бірнеше Ixodes тектес топқа жататын,  жұқпаланған иксодтық кенелердің шағуы арқылы беріледі. Кенелер  B. burgdorferi  жұқтырған кеміргіштерді және ірі қара малды шаққанда  жұқтырады.

Ауыспалы сақина тәрізді эритема (қызару) Лайм ауруының бірінші белгісі және көбінесе, кененің шаққан жерінде пайда болады. Бұл – қызыл, жалпақ немесе терінің үстінен сәл шығып тұратын, ұлғаятын бөріткен, оның диаметрі 10-50 см-ге дейін болады. 

Лайм ауруының 3 сатысы бар:

• 1- саты, ерте шоғырлану сатысы. 1- сатыда инфекция организмге таралмаған.
• 2- саты бактериялардың организмге таралуының басталуымен сипатталады.
• 3- саты, кеш (кейінгі) саты, бактериялардың организмге таралуымен және кейбір ағзалар мен жүйелерді зақымдауымен сипатталады.

Лайм ауруының пайда болуының қауіп факторларға жататындар:

• Ашық ауада өткізілетін іс-шаралар (мысалы, бағбандық, аңшылық немесе  жорықтар)
• Үй жануарлары, олар кенелерді үйге әкелуі мүмкін
• Биік шөпте серуендеу

Кенелердің шағуы және Лайм ауруы туралы  маңызды ақпарат:

• Көпшілік жағдайларда кене денеде 36 сағат барысында жабысып тұрғанда бактериялар қан ағымына таралады.

• Кенелердің өлшемі аса шағын, көзге көрінбейтіндей. Лайм ауруына шалдыққан көптеген адамдар кененің шағуын байқамайды немесе сезбейді.

• Кененің шағуына ұшыраған көптеген адамдар Лайм ауруына шалдыға бермейді.

Симптомдары

Лайм ауруының ерте сатысының симптомдары (1- саты) жұқпаланғаннан кейін бірнеше күн немесе апта өткенде пайда болады. Ол тұмаудың симптомдарына ұқсайды, мысалы:

• қалтырау
• температураның жоғарылауы
• жалпы әлсіздік
• бастың ауырсынуы
• буынның ауырсынуы
• бұлшық еттің ауырсынуы
• мойын бұлшық етінің сіресуі

Кененің шаққан жерінде пішіні жағынан «Бұқаның көзі» секілді көрінетін, және жалпақ немесе сәл шығып тұратын бөріткен пайда болуы мүмкін. Көбінесе, бөріткеннің ортасында айқын шектелген аумақ болады. Бұл бөріткенді «жылжымалы эритема» деп атайды. Емделмеген жағдайда 4 апта немесе одан көп уақыт бойы орын алады.

Симптомдар пайда болып, жойылып кетуі мүмкін. Уақытылы емдеу болмаған жағдайда Лайм ауруы миды, жүректі, буындарды зақымдауы мүмкін.

Бактериялардың организмге таралу сатысының симптомдары (2-саты) кене шақаннан кейін бірнеше апталар немесе айлар өткенде пайда болуы мүмкін, оған жататындар:

• Нервтердің бойымен ұйып қалу немесе ауырсыну

• Бет бұлшық етінің салдануы немесе әлсіздігі

• Жүректің ырғағының бұзылысы (жүректің жиі соғуы), төстің астындағы ауырсыну немесе ентігу

Лаймның кеш (кейінгі) сатысының симптомдары жұқпаланғаннан кейін айлар мен жылдар өткенде пайда болуы мүмкін. Аса жиі симптомы бұлшық ет пен буындағы ауырсыну. Басқа симптомдарына жататындар:

• Бұлшық еттің әдеттегідей емес қимылы
• Буындардың ісінуі
• Бұлшық ет әлсіздігі
• Ұйып қалу, шаншу сезімі
• Сөйлеудегі мәселелер
• Ойлаудағы мәселелер

Диагностика

Лайм ауруының қоздырғыштарына антиденелерді анықтау үшін қанның талдау өткізіледі. Көбінесе, иммундық-ферменттік (ELISA) талдау (ИФТ) қолданылады. ИФТ нәтижелерін растау үшін «иммуноблоттинг» аталатын зерттеу әдісі қолданылады. Аурудың ерте сатысында қанның талдауы қалыпты болуы мүмкін.

Лайм ауруы кең таралған географиялық өңірлерде дәрігер ауруды таралу сатысында (2- саты) зертханалық зерттеулерді жүргізбей-ақ анықтайды.

Аурудың таралу сатысындағы зерттеу әдістеріне жататындар: 

• Электрокардиограмма
• Эхокардиограмма
• Мидың МРТ
• Жұлынның пункциясы (жұлынның сарысуын зерттеу үшін белден алынатын пункция)

Емдеу

Кене шаққан адамды бөріткен немесе басқа симптомдарды анықтау үшін, кемінде, 30 күн бойы мұқият бақылау қажет.

Келесі шарттардың болуына сәйкес   доксициклиннің (антибиотик) бір реттік мөлшерлемесі тағайындалуы мүмкін:

• Адамның денесінде Лайм ауруының тасымалдағышы болатын кене табылса. Әдетте, науқасты қарау үстінде кенені дәрігер немесе медбикелер анықтайды.
• Кене адамның денесінде, кемінде, 36 сағат бойы жабысып тұрса.
• Науқас кенені алып тастағаннан кейін 72 сағаттан кейін антибиотиктер қабылдай бастауына болады.
• Науқас 8 жастан асқан болуы, жүкті емес немесе бала емізбейтін болуы тиіс.
• Кенелердің 20 %  B. Burgdorferi  тасымалдағыштары.

Антибиотикпен емдеудің 4 аптасының 10 күні антибиотикті дұрыс таңдауға кететіндігін айту қажет:

• Антибиотикті таңдау аурудың сатысына және симптомдарына тәуелді
• Негізгі препараттарға жататындар: доксициклин, амоксициллин, азитромицин, цефуроксим және цефтриаксон.

Буынның қозғалуының қиындауында  ибупрофен секілді ауырсынуды басатын препарат тағайындалады.

Аурудың болжамы

Лайм ауруы ерте анықталса, антибиотиктермен тиімді емделеді. Емделмеген жағдайда буындардың, жүректің және жүйке жүйесінің жағынан асқынулар пайда болуы мүмкін. Дегенмен, асқынуларды да емдеуге болады.

Сирек жағдайда антибиотиктермен емделгеннен кейін де күнделікті өмірге кедергі келтіретін симптомдар қалуы мүмкін. Бұл Лайм ауруының пост-синдромы ретінде белгілі. Бұл синдромның себебі белгісіз.

Мүмкін асқынулар

Аурудың 3-сатысы немесе таралу сатысы буындардың созылмалы қабыну ауруын (Лайм артриті) және жүрек ырғағының бұзылысын туындатуы мүмкін. Сондай-ақ, мидың және нерв жүйесінің зақымдануы мүмкін, келесідей түрде:

• Назарды шоғырландырудың төмендеуі
• Есте сақтаудың бұзылысы
• Нервтердің зақымдануы
• Ұйып қалу
• Ауырсыну
• Беттің бұлшық еттерінің салдануы
• Ұйқының  бұзылысы
• Көрудегі мәселелер

Дәрігерге қашан көріну қажет

Келесі жағдайларда медициналық көмекке жүгіну қажет:

• Үлкен, ұлғаятын, қызыл, түрі «бұқаның көзіне» ұқсайтын бөріткеннің болуы
• Кене шаққанда, одан кейін әлсіздік, ұйып қалу, шаншу сезімі немесе жүрек мәселелері пайда болғанда.
• Лайм ауруының симптомдарының болуы, әсіресе, кене шаққан болса.

Алдын алу

Кененің шағуының алдын алу үшін сақтық шараларын қабылдаңыз. Әсіресе, жылдың жылы уақытында абай болыңыз. Мүмкіндігінше, орманға жорыққа барудан және биік шөпте серуендеуден алшақ болу қажет.

Жорықтарда және жаяу қауіпті саналатын жерде серуендеуде кененің шағуының алдын алу шараларын қабылдаңыз:

• Ашық түсті киім кию қажет, сонда кенені байқау оңай болады.

• Жеңі ұзын киім кию қажет, шалбардың шетін шұлыққа салған жөн.

• Дененің ашық бөліктеріне жәндіктерге қарсы спрейді себу қажет.

• Үйге келгеннен кейін денеңізды мұқият қараңыз, оның ішінде, бастың терісін де. Байқалмаған кене болса, шайып тастау үшін тезірек душ астында шомылыңыз.   

Денеңізге кене жабысса, оны алып тастау үшін келесі шараларды қабылдау қажет:

• Кенені қысқышпен басына немесе құйрықшасына қарай ұстаңыз. Жалаңаш қолмен ұстамаңыз, мата немесе қағаз сүлгіні қолданыңыз.

• Баяу түрде айналдыра отырып, кенені мұқият шығарып алыңыз. Оны қыспаңыз және жармаңыз.  Теріде кененің басын немесе құйрықшасын қалдырмаңыз. 

• Зақымданған тұсты сабынды сумен жуыңыз. Қолыңызды да мұқият жуыңыз.

• Кенені банкеге салыңыз.

• Келесі бірнеше апта бойы Лайм ауруының симптомдарының пайда болуын бақылау қажет. 

• Кененің барлық бөліктерін алып тастмаған жағдайда, дәрігерге көрініңіз. Емдеуші дәрігерге кене салынған банкені беріңіз.