деменция

Деменция - адамның ақыл-ой қабілеттерінің жалпы нашарлауы,күштілігі соншалықты, тіпт ол күнделікті тіршілік әрекетіне кедергі келтіреді.Бұл есте сақтау қабілетіне, мәселелерді шешуге, оқуға және өзге де психикалық функцияларға әсер етеді.

Деменция түрлі жағдайлардан туындауы мүмкін, соның ішінде бас миынының ісіктері, бас жарақаттары [3478] немесе инсульт[543]; кейбір бас миының аурулары (мысалы, Альцгеймер ауруы[3479]); немесе ішімдікке деген тәуелділік. Депрессияға ұшыраған адамдар (әсіресе, қарттар) деменциядан зардап шегетін сияқты көрінуі мүмкін (псевдодеменция).

Деменциямен ауырытын адамдарда мына белгілер байқалады:

• Мазасыздық және есте сақтау қабілетінің жоғалуы.
• Күнделікті тапсырмаларды орындай алмау.
• Өзін-өзі ұстай алмау, күтпеген мінез-құлыққа алып келеді (мысалы, заттарды лақтыру, басқа адамдарға айқайлау немесе басқаларды күдікпен айыптау).
• Шешім қабылдаудың нашарлауы және шешімдер қабылдау және жаңа нәрселерді меңгеру мүмкіндігінің азаюы.
• Физикалық функциялардың жоғалуы ( мысалы, зәр шығару).

 

Аударған: Амантай Назерке

Мазмұны

Себептері

Симптомдары

Диагностика

Емдеу

Қолдау топтары

Болжамы

Қашан дәрігерге көріну қажет

Алдын алу

 

Деменция – түрлі ауруларда пайда болатын мидың қызметін жоғалтуы. Ол есте сақтауға, ойлауға және мінез-құлыққа әсер етеді.

•      Даму қаупі 60 жастан кейін артады – 5% жуығы АА зардап шегеді. АА аурушаңдығы әлем бойынша 2016 ж. 44 млн. адамды құраған.

•      Дамыған елдерде  (мысалы, Ұлыбритания) АА ерлердің арасында өлім-жітім себебі бойынша жүрек ауруларының алдына, бірінші орынға шыққан.

 

Себептері

АА нақты себебі белгісіз. Зерттеулер  көрсеткендей, АА дамуына мидағы белгілі бір өзгерістер апарады.

АА дамуына келесі топтың адамдары бейім келеді:

·         Жасы ұлғайған шақта. АА дамуы организмнің қалыпты қартаюына жатпайды.

·         Туғандары, мысалы, бір туған бауырлары, немесе ата-анасы АА шалдыққан болса.

·         АА байланысты белгілі бір гендері бар болса.

 

 

Келесі  факторлар АА даму қаупін арттыруы мүмкін:

·         Әйел жынысы

·         Қандағы холестерин деңгейінің жоғары болуына байланысты жүрек пен тамырлардың аурулары.

·         Бұрын бастың жарақатының болуы.

АА 2 түрі бар:

·         АА ерте басталуы. Аурудың симптомдары  60 жасқа дейін көрініс береді. Аурудың бұл түрі сирек кездеседі, тез ушығады. АА ерте басталуы тұқым қуалайтын ауруларға жатады. Аурудың дамуына жауапты белгілі бір гендер анықталған.

·         АА кеш басталуы. Бұл аурудың жиі кездесетін түрі. Симптомдары 60 жастан асқан адамдарда басталады. Кейде тұқым қуалау бейімділігі болуы мүмкін, бірақ, аурудың дамуындағы гендердің ролі аз.

 

Симптомдары

АА симптомдарына ақыл-ой қызметіндегі келесідей қиындықтар жатады:

 

·         Көңіл-күй мінез құлығы, тұлғаның өзін тануы

·         тіл

·         есте сақтау

·         қоршаған ортаны қабылдау, сезіну

·         ойлау, топшылау (танымдық машықтар)

басында АА ұмытшақтық секілді көрінеді.

жеңіл танымдық бұзылыстар (ЖТБ) - қалыпты жасқа байланысты ұмытшақтық пен АА дамуы арасындағы аралық саты. ЖТБ басталған адамдарда ойлауда және есте сақтауда аздаған мәселелер болады. олар көбінесе, өзінің ұмытшақтығын біледі. ЖТБ бәрінде АА дами бермейді.

ЖТБ симптомдары:

·         бірнеше міндетті қатар орындауда қиындықтар

·         мәселені шешудегі қиындықтар

·         жақындағы оқиғалар мен әңгімені ұмыту

·         күрделі әрекетті орындауда ұзақ уақыт кетіру

АА ерте симптомдары:

·         банк есептері, күрделі ойын, жаңа ақпаратты түсіну секілді ойлау мәселелерін шешудегі қиындықтар

·         таныс маршрутты ұмыту

·         тіл мәселелері, мысалы, есімдерді немесе таныс жерлерді

·         бұрын қызығушылық танытатын заттарға селқостық, көңіл-күйдің болмауы

·         заттарды басқа жерлерге қою

·         тұлғалық өзгерістер және әлеуметтік дағдыларды жоғалту

АА ушыққан сайын симптомдары айқындалады және өзіне қамқорлық жасау қабілетіне әсер етеді. Аурудың симптомдарына жатады:

·         ұйқы тәртібінің өзгеруі, түнде жиі ояну

·         сандырақ, депрессия және үрйлену

·         негізгі міндеттерді орындаудағы қиындық, мысалы, ас әзірлеу, киімді дұрыс таңдау, автокөлік жүргізу

·         оқу-жазудағы қиындық

·         жақындағы оқиғалардың деректерін ұмыту

·         өмірден оқиғаларды ұмыту және өзін-өзі танымау

·         Галлюцинациялар (елестеу), пікірталасу, таласу, агрессиялық мінез-құлық

·         Байсалдылықтың болмауы, қауіпті тану қабілетін жоғалту

·         Сөздерді дұрыс таңдай алмау, сөздерді дұрыс айтпау, сөйлемдерді шатастырып айту 

·         Әлеуметтік қатынастан оқшаулану.

АА шалдыққан адамдарда кездеседі:

·         Отбасының мүшелерін танымау

·         Күнделікті негізгі міндеттерді орындау, мысалы, өздігінше тамақ ішу, киіну, жуыну

·         Сөзді түсіну

АА кезінде кездесетін басқа симптомдар:

·         несеп және нәжіс шығаруды бақылаудағы мәселелер

·         Жұтудағы мәселелер.

 

Диагностика

Тәжірибелі дәрігер АА келесі іс-шараларды өткізу арқылы анықтайды:

·         Дәрігерлік толық тексеру, оның ішінде, неврологиялық

·         Науқастан оның ауруының тарихы және симптомдары туралы сұрау арқылы

·         Функционалдық  психологиялық тестілерді өткізу арқылы (психологиялық статус)

АА диагнозы кейбір симптомдардың болуы және деменцияның басқа себептерінің болмауының негізінде қойылады.   

Әдетте, тексерулер деменцияның келесі мүмкін себептерін ескеру үшін өткізіледі:

·         Анемия

·         Мидың ісігі

·         Созылмалы инфекциялар

·         Дәрілік препараттармен уыттану

·         ауыр депрессия

·         мида сұйықтықтың артық мөлшерінің жиналуы (Гидроцефалия, ликвордың қалыпты қысымымен )

·         Инсульт

·         Қалқанша бездің аурулары

·         Дәрумендер тапшылығы.

Деменцияның мидың ісігі мен инсульт секілді себептерін анықтау үшін мидың КТ немесе МРТ, кейбір жағдайда АА ескеру үшін ПЭТ тағайындалады.

 

АА анықтаудың жалғыз сенімді тәсілі – өлімнен кейін ми тінінің үлгісін зерттеу.

Емдеу

АА емделіп жазылмайды. Жағдайды қолдау үшін емдеудің міндеті:

·         Аурудың ушығуын бәсеңдету (бұл аса күрделі мәселе)

·         Мінез-құлықтың мәселесі, естің қалыпты болмауы, ұйқыдағы мәселелер секілді симптомдарды реттеу

·         Күнделікті қызметті жеңілдету мақсатында қоршаған ортаны өзгерту

·         Отбасы мүшелерінің қолдауы.

Дәрілік препараттар қолданылады:

·         Симптомдардың ушығу жылдамдығын бәсеңдету, бірақ, мұндай препараттарды қолданудан пайда аз.

·         Сыни ойлану, өзін танудың бұзылуы секілді мінез-құлық бұзылыстарын бақылау.

Дәрі-дәрмекті қабылдау алдында дәрігерге келесі сұрақтарды қою қажет:

·         Препараттың жанама әсері қандай? Препаратты қабылдап, тәуекел ету қажет пе?

·         Препаратты қабылдауды бастау үшін қай уақыт жарамды?

·         Денсаулықтың басқа мәселелеріне қатысты препараттарды қабылдауды тоқтату немесе уақытша тоқтату қажет пе?

Аурудың ушығуына қарай АА шалдыққан кейбір адамдарға үй ішінде жәрдем қажет болуы мүмкін. Отбасының мүшелері және күтім жасайтын адамдар науқасқа   есті жоғалтуында,  мінез-құлықтық мәселелерінде, және ұйқыдағы мәселелерде  көмектесуіне болады. үйдегі орта АА шалдыққан адамдар үшін қауіпсіз екендігіне сенімді болу маңызды.

 

Қолдау топтары

АА ауруының болуы немесе АА шалдыққан жақын адамға күтім көрсету өте қиын болуы мүмкін. Бұл күйзелісті АА бойынша қолдау тобының көмегімен жеңілдетуге болады, олар АҚШ және еуропалық елдерде кең таралған. Мұндай топтарға қатыса отырып, өз мәселесін ортаға салу арқылы науқас немесе оны күтетін адам өздерін жалғыз сезінбеуіне жәрдем алады.

 

Болжамы

Аурудың ушығу жылдамдығы әр түрлі. АА тез дамыса, аурудың ушығуы да тез болады.

АА шалдыққан адамдар өмірден ерте кетеді, әдетте, диагноз қойылғаннан кейін 3-20 жыл ішінде.

Отбасылар жақын адамға болашақ күтімді  жоспарлауы тиіс.

Аурудың ақтық сатысы бірнеше айдан бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін.

Бұл кезде адам толығымен еңбекке қабілетсіз болады. өлім әдетте, инфекциядан немесе көп ағзалық жеткіліксіздіктен болады.

 

Қашан дәрігерге көріну қажет

Келесі жағдайларда дәрігерге көріну қажет:

·         АА симптомдары ушығады немесе психологиялық жағдайда күрт өзгеру пайда болады.

·         АА шалдыққан науқастың жағдай ушыққан

·         АА шалдыққан науқасқа үйде күтім жасай алмайсыз

 

Алдын алу

АА алдын алудың дәлелді тәсілі болмаса да, аурудың алдын алуға немесе бәсеңдетуге кейбір шаралар көмектесе алады:

·         Майдың мөлшері шектеулі емдәм және Омега-3 май қышқылдарына бай тағамды тұтыну

·         Дене белсенділігін ұстанатын өмір салты

·         Ақыл-ойды және әлеуметтік белсенді статусты қолдау

·         Бассүйек-ми жарақатының алдын алу мақсатында қауіпті іс-шаралар кезінде басқа арнайы қорғаныс бас киімін (шлем) кию.

 

Ғылымда Альцгеймер ауруы туралы не белгілі?

Ғылыми зерттеулер нейрофизиология және сапалы ұзақ ғұмыр туралы мәселелерге байланысты.

АҚШ және басқа елдердегі ірі академиялық орталықтар Альцгеймер ауруының даму себебін анықтаумен айналысуда. АҚШ жыл сайын 2 млрд доллардан артық қаржыны миды зерттеу бағдарламасына жұмсайды, оның нәтижесінде  Альцгеймер ауруынан және жүйке жүйесінің басқа кері бұзылыстарынан дәрі-дәрмек жасалуы тиіс.

 

Ауруға қатысты бірнеше фактор белгілі:

•      Ақуыздардың бұзылысы (амилоид және тау-протеин)

•      Генетикалық факторлар

•      Жүйке тіндеріндегі энергетикалық үрдістердің бұзылыстары

•      Жүйке тіндеріндегі қабыну үрдістері

•      Қантамырлық бұзылыстар

Альцгеймер ауруының көп факторлығына байланысты оны емдеу кешенді болады – дәрілердің бірігуімен.

Альцгеймер ауруына қарсы дәрі әзірлеу Қоры (АҚШ) амилоидтың жиналуына бағытталған дәрілерді клиникалық сынауды қаржыландырады, аурудың басқа да көріністерін зерттейді, қабыну және жүйке тінінің энергетикалық метаболизмі секілді.  

Қазіргі кезде келесі дәрілердің клиникалық сынағы өткізілуде:

Aricept®

Exelon®

Razadyne®

Namenda®

Namzaric®

BACE1®

 

Ақпарат көзі:  https://medlineplus.gov/ency/article/000760.htm

Contents

Causes

Symptoms

Exams and Tests

Treatment

Outlook (Prognosis)

When to Contact a Medical Professional

Prevention

 

Dementia is a loss of brain function that occurs with certain diseases. It affects memory, thinking, language, judgment, and behavior.

Causes

Dementia usually occurs in older age. It is rare in people under age 60. The risk of dementia increases as a person gets older.

Most types of dementia are nonreversible (degenerative). Nonreversible means the changes in the brain that are causing the dementia cannot be stopped or turned back. Alzheimer disease is the most common type of dementia.

Another common type of dementia is vascular dementia. It is caused by many small strokes.

Lewy body disease is a common cause of dementia in older adults. People with this condition have abnormal protein structures in certain areas of the brain.

The following medical conditions can also lead to dementia:

·         Huntington disease

·         Brain injury

·         Multiple sclerosis

·         Infections such as HIV/AIDS, syphilis, and Lyme disease

·         Parkinson disease

·         Pick disease

·         Progressive supranuclear palsy

Some causes of dementia may be stopped or reversed if they are found soon enough, including:

·         Brain injury

·         Brain tumors

·         Chronic alcohol abuse

·         Changes in blood sugar, sodium, and calcium levels (dementia due to metabolic causes)

·         Low vitamin B12 level

·         Normal pressure hydrocephalus

·         Use of certain medicines, including cimetidine and some cholesterol drugs

Symptoms

Dementia symptoms include difficulty with many areas of mental function, including:

·         Emotional behavior or personality

·         Language

·         Memory

·         Perception

·         Thinking and judgment (cognitive skills)

Dementia usually first appears as forgetfulness.

Mild cognitive impairment (MCI) is the stage between normal forgetfulness due to aging and the development of dementia. People with MCI have mild problems with thinking and memory that do not interfere with daily activities. They often know about their forgetfulness. Not everyone with MCI develops dementia.

Symptoms of MCI include:

·         Difficulty doing more than one task at a time

·         Difficulty solving problems or making decisions

·         Forgetting recent events or conversations

·         Taking longer to do more difficult mental activities

Early symptoms of dementia can include:

·         Difficulty with tasks that take some thought, but that used to come easily, such as balancing a checkbook, playing games (such as bridge), and learning new information or routines

·         Getting lost on familiar routes

·         Language problems, such as trouble with the names of familiar objects

·         Losing interest in things previously enjoyed, flat mood

·         Misplacing items

·         Personality changes and loss of social skills, which can lead to inappropriate behaviors

As dementia becomes worse, symptoms are more obvious and interfere with the ability to take care of oneself. Symptoms may include:

·         Change in sleep patterns, often waking up at night

·         Difficulty with basic tasks, such as preparing meals, choosing proper clothing, or driving

·         Forgetting details about current events

·         Forgetting events in one's own life history, losing self-awareness

·         Having hallucinations, arguments, striking out, and violent behavior

·         Having delusions, depression, agitation

·         More difficulty reading or writing

·         Poor judgment and loss of ability to recognize danger

·         Using the wrong word, not pronouncing words correctly, speaking in confusing sentences

·         Withdrawing from social contact

People with severe dementia can no longer:

·         Perform basic activities of daily living, such as eating, dressing, and bathing

·         Recognize family members

·         Understand language

Other symptoms that may occur with dementia:

·         Problems controlling bowel movements or urine

·         Swallowing problems

Exams and Tests

A skilled health care provider can often diagnose dementia using the following:

·         Complete physical exam, including nervous system exam

·         Asking about the person's medical history and symptoms

·         Mental function tests (mental status examination)

Other tests may be ordered to find out if other problems may be causing dementia or making it worse. These conditions include:

·         Anemia

·         Brain tumor

·         Chronic infection

·         Intoxication from medicines

·         Severe depression

·         Thyroid disease

·         Vitamin deficiency

The following tests and procedures may be done:

·         B12 level

·         Blood ammonia levels

·         Blood chemistry (chem-20)

·         Blood gas analysis

·         Cerebrospinal fluid (CSF) analysis

·         Drug or alcohol levels (toxicology screen)

·         Electroencephalograph (EEG)

·         Head CT

·         Mental status test

·         MRI of head

·         Thyroid function tests, including thyroid stimulating hormone (TSH)

·         Thyroid stimulating hormone level

·         Urinalysis

Treatment

Treatment depends on the condition causing the dementia. Some people may need to stay in the hospital for a short time.

Sometimes, dementia medicine can make a person's confusion worse. Stopping or changing these medicines is part of the treatment.

Certain mental exercises can help with dementia.

Treating conditions that can lead to confusion often greatly improve mental function. Such conditions include:

·         Anemia

·         Congestive heart failure

·         Decreased blood oxygen (hypoxia)

·         Depression

·         Heart failure

·         Infections

·         Nutritional disorders

·         Thyroid disorders

Medicines may be used to:

·         Slow the rate at which symptoms get worse, though improvement with these drugs may be small

·         Control problems with behavior, such as loss of judgment or confusion

Someone with dementia will need support in the home as the disease gets worse. Family members or other caregivers can help by helping the person cope with memory loss and behavior and sleep problems. It is important to make sure the homes of people who have dementia are safe for them.

Outlook (Prognosis)

People with MCI do not always develop dementia. When dementia does occur, it usually gets worse over time. Dementia often decreases quality of life and lifespan. Families will likely need to plan for their loved one's future care.

When to Contact a Medical Professional

Call your provider if:

·         Dementia develops or a sudden change in mental status occurs

·         The condition of a person with dementia gets worse

·         You are unable to care for a person with dementia at home

Prevention

Most causes of dementia are not preventable.

The risk of vascular dementia may be reduced by preventing strokes through:

·         Eating healthy foods

·         Exercising

·         Quitting smoking

·         Controlling high blood pressure

·         Managing diabetes

 

Source: https://medlineplus.gov/ency/article/000739.htm