интеллект

Мазмұны

Себептері

Симптомдары

Диагностика

Емдеу

Қолдау топтары

Болжамы

Қашан дәрігерге көріну қажет

Алдын алу

 

Деменция – түрлі ауруларда пайда болатын мидың қызметін жоғалтуы. Ол есте сақтауға, ойлауға және мінез-құлыққа әсер етеді.

•      Даму қаупі 60 жастан кейін артады – 5% жуығы АА зардап шегеді. АА аурушаңдығы әлем бойынша 2016 ж. 44 млн. адамды құраған.

•      Дамыған елдерде  (мысалы, Ұлыбритания) АА ерлердің арасында өлім-жітім себебі бойынша жүрек ауруларының алдына, бірінші орынға шыққан.

 

Себептері

АА нақты себебі белгісіз. Зерттеулер  көрсеткендей, АА дамуына мидағы белгілі бір өзгерістер апарады.

АА дамуына келесі топтың адамдары бейім келеді:

·         Жасы ұлғайған шақта. АА дамуы организмнің қалыпты қартаюына жатпайды.

·         Туғандары, мысалы, бір туған бауырлары, немесе ата-анасы АА шалдыққан болса.

·         АА байланысты белгілі бір гендері бар болса.

 

 

Келесі  факторлар АА даму қаупін арттыруы мүмкін:

·         Әйел жынысы

·         Қандағы холестерин деңгейінің жоғары болуына байланысты жүрек пен тамырлардың аурулары.

·         Бұрын бастың жарақатының болуы.

АА 2 түрі бар:

·         АА ерте басталуы. Аурудың симптомдары  60 жасқа дейін көрініс береді. Аурудың бұл түрі сирек кездеседі, тез ушығады. АА ерте басталуы тұқым қуалайтын ауруларға жатады. Аурудың дамуына жауапты белгілі бір гендер анықталған.

·         АА кеш басталуы. Бұл аурудың жиі кездесетін түрі. Симптомдары 60 жастан асқан адамдарда басталады. Кейде тұқым қуалау бейімділігі болуы мүмкін, бірақ, аурудың дамуындағы гендердің ролі аз.

 

Симптомдары

АА симптомдарына ақыл-ой қызметіндегі келесідей қиындықтар жатады:

 

·         Көңіл-күй мінез құлығы, тұлғаның өзін тануы

·         тіл

·         есте сақтау

·         қоршаған ортаны қабылдау, сезіну

·         ойлау, топшылау (танымдық машықтар)

басында АА ұмытшақтық секілді көрінеді.

жеңіл танымдық бұзылыстар (ЖТБ) - қалыпты жасқа байланысты ұмытшақтық пен АА дамуы арасындағы аралық саты. ЖТБ басталған адамдарда ойлауда және есте сақтауда аздаған мәселелер болады. олар көбінесе, өзінің ұмытшақтығын біледі. ЖТБ бәрінде АА дами бермейді.

ЖТБ симптомдары:

·         бірнеше міндетті қатар орындауда қиындықтар

·         мәселені шешудегі қиындықтар

·         жақындағы оқиғалар мен әңгімені ұмыту

·         күрделі әрекетті орындауда ұзақ уақыт кетіру

АА ерте симптомдары:

·         банк есептері, күрделі ойын, жаңа ақпаратты түсіну секілді ойлау мәселелерін шешудегі қиындықтар

·         таныс маршрутты ұмыту

·         тіл мәселелері, мысалы, есімдерді немесе таныс жерлерді

·         бұрын қызығушылық танытатын заттарға селқостық, көңіл-күйдің болмауы

·         заттарды басқа жерлерге қою

·         тұлғалық өзгерістер және әлеуметтік дағдыларды жоғалту

АА ушыққан сайын симптомдары айқындалады және өзіне қамқорлық жасау қабілетіне әсер етеді. Аурудың симптомдарына жатады:

·         ұйқы тәртібінің өзгеруі, түнде жиі ояну

·         сандырақ, депрессия және үрйлену

·         негізгі міндеттерді орындаудағы қиындық, мысалы, ас әзірлеу, киімді дұрыс таңдау, автокөлік жүргізу

·         оқу-жазудағы қиындық

·         жақындағы оқиғалардың деректерін ұмыту

·         өмірден оқиғаларды ұмыту және өзін-өзі танымау

·         Галлюцинациялар (елестеу), пікірталасу, таласу, агрессиялық мінез-құлық

·         Байсалдылықтың болмауы, қауіпті тану қабілетін жоғалту

·         Сөздерді дұрыс таңдай алмау, сөздерді дұрыс айтпау, сөйлемдерді шатастырып айту 

·         Әлеуметтік қатынастан оқшаулану.

АА шалдыққан адамдарда кездеседі:

·         Отбасының мүшелерін танымау

·         Күнделікті негізгі міндеттерді орындау, мысалы, өздігінше тамақ ішу, киіну, жуыну

·         Сөзді түсіну

АА кезінде кездесетін басқа симптомдар:

·         несеп және нәжіс шығаруды бақылаудағы мәселелер

·         Жұтудағы мәселелер.

 

Диагностика

Тәжірибелі дәрігер АА келесі іс-шараларды өткізу арқылы анықтайды:

·         Дәрігерлік толық тексеру, оның ішінде, неврологиялық

·         Науқастан оның ауруының тарихы және симптомдары туралы сұрау арқылы

·         Функционалдық  психологиялық тестілерді өткізу арқылы (психологиялық статус)

АА диагнозы кейбір симптомдардың болуы және деменцияның басқа себептерінің болмауының негізінде қойылады.   

Әдетте, тексерулер деменцияның келесі мүмкін себептерін ескеру үшін өткізіледі:

·         Анемия

·         Мидың ісігі

·         Созылмалы инфекциялар

·         Дәрілік препараттармен уыттану

·         ауыр депрессия

·         мида сұйықтықтың артық мөлшерінің жиналуы (Гидроцефалия, ликвордың қалыпты қысымымен )

·         Инсульт

·         Қалқанша бездің аурулары

·         Дәрумендер тапшылығы.

Деменцияның мидың ісігі мен инсульт секілді себептерін анықтау үшін мидың КТ немесе МРТ, кейбір жағдайда АА ескеру үшін ПЭТ тағайындалады.

 

АА анықтаудың жалғыз сенімді тәсілі – өлімнен кейін ми тінінің үлгісін зерттеу.

Емдеу

АА емделіп жазылмайды. Жағдайды қолдау үшін емдеудің міндеті:

·         Аурудың ушығуын бәсеңдету (бұл аса күрделі мәселе)

·         Мінез-құлықтың мәселесі, естің қалыпты болмауы, ұйқыдағы мәселелер секілді симптомдарды реттеу

·         Күнделікті қызметті жеңілдету мақсатында қоршаған ортаны өзгерту

·         Отбасы мүшелерінің қолдауы.

Дәрілік препараттар қолданылады:

·         Симптомдардың ушығу жылдамдығын бәсеңдету, бірақ, мұндай препараттарды қолданудан пайда аз.

·         Сыни ойлану, өзін танудың бұзылуы секілді мінез-құлық бұзылыстарын бақылау.

Дәрі-дәрмекті қабылдау алдында дәрігерге келесі сұрақтарды қою қажет:

·         Препараттың жанама әсері қандай? Препаратты қабылдап, тәуекел ету қажет пе?

·         Препаратты қабылдауды бастау үшін қай уақыт жарамды?

·         Денсаулықтың басқа мәселелеріне қатысты препараттарды қабылдауды тоқтату немесе уақытша тоқтату қажет пе?

Аурудың ушығуына қарай АА шалдыққан кейбір адамдарға үй ішінде жәрдем қажет болуы мүмкін. Отбасының мүшелері және күтім жасайтын адамдар науқасқа   есті жоғалтуында,  мінез-құлықтық мәселелерінде, және ұйқыдағы мәселелерде  көмектесуіне болады. үйдегі орта АА шалдыққан адамдар үшін қауіпсіз екендігіне сенімді болу маңызды.

 

Қолдау топтары

АА ауруының болуы немесе АА шалдыққан жақын адамға күтім көрсету өте қиын болуы мүмкін. Бұл күйзелісті АА бойынша қолдау тобының көмегімен жеңілдетуге болады, олар АҚШ және еуропалық елдерде кең таралған. Мұндай топтарға қатыса отырып, өз мәселесін ортаға салу арқылы науқас немесе оны күтетін адам өздерін жалғыз сезінбеуіне жәрдем алады.

 

Болжамы

Аурудың ушығу жылдамдығы әр түрлі. АА тез дамыса, аурудың ушығуы да тез болады.

АА шалдыққан адамдар өмірден ерте кетеді, әдетте, диагноз қойылғаннан кейін 3-20 жыл ішінде.

Отбасылар жақын адамға болашақ күтімді  жоспарлауы тиіс.

Аурудың ақтық сатысы бірнеше айдан бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін.

Бұл кезде адам толығымен еңбекке қабілетсіз болады. өлім әдетте, инфекциядан немесе көп ағзалық жеткіліксіздіктен болады.

 

Қашан дәрігерге көріну қажет

Келесі жағдайларда дәрігерге көріну қажет:

·         АА симптомдары ушығады немесе психологиялық жағдайда күрт өзгеру пайда болады.

·         АА шалдыққан науқастың жағдай ушыққан

·         АА шалдыққан науқасқа үйде күтім жасай алмайсыз

 

Алдын алу

АА алдын алудың дәлелді тәсілі болмаса да, аурудың алдын алуға немесе бәсеңдетуге кейбір шаралар көмектесе алады:

·         Майдың мөлшері шектеулі емдәм және Омега-3 май қышқылдарына бай тағамды тұтыну

·         Дене белсенділігін ұстанатын өмір салты

·         Ақыл-ойды және әлеуметтік белсенді статусты қолдау

·         Бассүйек-ми жарақатының алдын алу мақсатында қауіпті іс-шаралар кезінде басқа арнайы қорғаныс бас киімін (шлем) кию.

 

Ғылымда Альцгеймер ауруы туралы не белгілі?

Ғылыми зерттеулер нейрофизиология және сапалы ұзақ ғұмыр туралы мәселелерге байланысты.

АҚШ және басқа елдердегі ірі академиялық орталықтар Альцгеймер ауруының даму себебін анықтаумен айналысуда. АҚШ жыл сайын 2 млрд доллардан артық қаржыны миды зерттеу бағдарламасына жұмсайды, оның нәтижесінде  Альцгеймер ауруынан және жүйке жүйесінің басқа кері бұзылыстарынан дәрі-дәрмек жасалуы тиіс.

 

Ауруға қатысты бірнеше фактор белгілі:

•      Ақуыздардың бұзылысы (амилоид және тау-протеин)

•      Генетикалық факторлар

•      Жүйке тіндеріндегі энергетикалық үрдістердің бұзылыстары

•      Жүйке тіндеріндегі қабыну үрдістері

•      Қантамырлық бұзылыстар

Альцгеймер ауруының көп факторлығына байланысты оны емдеу кешенді болады – дәрілердің бірігуімен.

Альцгеймер ауруына қарсы дәрі әзірлеу Қоры (АҚШ) амилоидтың жиналуына бағытталған дәрілерді клиникалық сынауды қаржыландырады, аурудың басқа да көріністерін зерттейді, қабыну және жүйке тінінің энергетикалық метаболизмі секілді.  

Қазіргі кезде келесі дәрілердің клиникалық сынағы өткізілуде:

Aricept®

Exelon®

Razadyne®

Namenda®

Namzaric®

BACE1®

 

Ақпарат көзі:  https://medlineplus.gov/ency/article/000760.htm

Contents

Causes

Symptoms

Exams and Tests

Treatment

Support Groups

Outlook (Prognosis)

When to Contact a Medical Professional

Prevention

 

Dementia is a loss of brain function that occurs with certain diseases. Alzheimer disease is one form of dementia. It affects memory, thinking, and behavior.

Causes

The exact cause of Alzheimer disease (AD) is not known. Research shows that certain changes in the brain lead to AD.

You are more likely to develop AD if you:

• Are older. Developing AD is not a part of normal aging.
• Have a close relative, such as a brother, sister, or parent with AD.
• Have certain genes linked to AD.

The following may also increase the risk:

• Being female
• Having heart and blood vessel problems due to high cholesterol
• History of head trauma

There are two types of AD:

• Early onset AD. Symptoms appear before age 60. This type is much less common than late onset. It tends to get worse quickly. Early onset disease can run in families. Several genes have been identified.
• Late onset AD. This is the most common type. It occurs in people age 60 and older. It may run in some families, but the role of genes is less clear.

Symptoms

AD symptoms include difficulty with many areas of mental function, including:

• Emotional behavior or personality
• Language
• Memory
• Perception
• Thinking and judgment (cognitive skills)

AD usually first appears as forgetfulness.

Mild cognitive impairment (MCI) is the stage between normal forgetfulness due to aging, and the development of AD. People with MCI have mild problems with thinking and memory that do not interfere with daily activities. They are often aware of the forgetfulness. Not everyone with MCI develops AD.

Symptoms of MCI include:

• Difficulty performing more than one task at a time
• Difficulty solving problems
• Forgetting recent events or conversations
• Taking longer to perform more difficult activities

Early symptoms of AD can include:

• Difficulty performing tasks that take some thought, but used to come easily, such as balancing a checkbook, playing complex games (bridge), and learning new information or routines
• Getting lost on familiar routes
• Language problems, such as trouble remembering the names of familiar objects
• Losing interest in things previously enjoyed and being in a flat mood
• Misplacing items
• Personality changes and loss of social skills

As AD becomes worse, symptoms are more obvious and interfere with the ability to take care of oneself. Symptoms may include:

• Change in sleep patterns, often waking up at night
• Delusions, depression, and agitation
• Difficulty doing basic tasks, such as preparing meals, choosing proper clothing, and driving
• Difficulty reading or writing
• Forgetting details about current events
• Forgetting events in one's life history and losing self-awareness
• Hallucinations, arguments, striking out, and violent behavior
• Poor judgment and loss of ability to recognize danger
• Using the wrong word, mispronouncing words, or speaking in confusing sentences
• Withdrawing from social contact

People with severe AD can no longer:

• Recognize family members
• Perform basic activities of daily living, such as eating, dressing, and bathing
• Understand language

Other symptoms that may occur with AD:

• Problems controlling bowel movements or urine
• Swallowing problems

Exams and Tests

A skilled health care provider can often diagnose AD with the following steps:

• Performing a complete physical exam, including a nervous system exam
• Asking about the person's medical history and symptoms
• Mental function tests (mental status examination)

A diagnosis of AD is made when certain symptoms are present, and by making sure other causes of dementia are not present.

Tests may be done to rule out other possible causes of dementia, including:

• Anemia
• Brain tumor
• Chronic infection
• Intoxication from medicines
• Severe depression
• Increased fluid on the brain (normal pressure hydrocephalus)
• Stroke
• Thyroid disease
• Vitamin deficiency

CT or MRI of the brain may be done to look for other causes of dementia, such as a brain tumor or stroke. Sometimes, a PET scan can be used to rule out AD.

The only way to know for certain that someone has AD is to examine a sample of their brain tissue after death.

Treatment

There is no cure for AD. The goals of treatment are:

• Slow the progression of the disease (although this is difficult to do)
• Manage symptoms, such as behavior problems, confusion, and sleep problems
• Change the home environment to make daily activities easier
• Support family members and other caregivers

Medicines are used to:

• Slow the rate at which symptoms worsen, though the benefit from using these drugs may be small
• Control problems with behavior, such as loss of judgment or confusion

Before using these medicines, ask the provider:

• What are the side effects? Is the medicine worth the risk?
• When is the best time, if any, to use these medicines?
• Do medicines for other health problems need to be changed or stopped?

Someone with AD will need support in the home as the disease gets worse. Family members or other caregivers can help by helping the person cope with memory loss and behavior and sleep problems. It is important to make sure the home of a person who has AD is safe for them.

Support Groups

Having AD or caring for a person with the condition may be a challenge. You can ease the stress of illness by seeking support through AD resources. Sharing with others who have common experiences and problems can help you not feel alone.

Outlook (Prognosis)

How quickly AD gets worse is different for each person. If AD develops quickly, it is more likely to worsen quickly.

People with AD often die earlier than normal, although a person may live anywhere from 3 to 20 years after diagnosis.

Families will likely need to plan for their loved one's future care.

The final phase of the disease may last from a few months to several years. During that time, the person becomes totally disabled. Death usually occurs from an infection or organ failure.

When to Contact a Medical Professional

Call the provider if:

• AD symptoms develop or a person has a sudden change in mental status
• The condition of a person with AD gets worse
• You are unable to care for a person with AD at home

Prevention

Although there is no proven way to prevent AD, there are some measures that may help prevent or slow the onset of AD:

• Stay on a low-fat diet and eat foods high in omega-3 fatty acids.
• Get plenty of exercise.
• Stay mentally and socially active.
• Wear a helmet during risky activities to prevent brain injury.

 

Source: https://medlineplus.gov/ency/article/000760.htm